Kaymakam ilçelerde bulunan en büyük mülki amir. Arapça “vekil” demektir. Osmanlýlarda, sadrazam, hükümet merkezinden ayrýldýðý zaman kendisine kubbe vezirlerinden “vezir-i sani” vekalet eder, bu vekaleti müddetince ona “kaymakam paþa” veya sadece “kaymakam” denildiði gibi “kaymakam-ý rýkab-ý hümayun” veya “kaymakam-ý asitane-i seadet” de denirdi. Kaymakam paþalar, vekaleti müddetince asýl gibi hareket eder, sadrazamýn bütün salahiyetlerini (yetkilerini) kullanýrdý. Yalnýz, seferin olduðu ...

Kaymakam ilçelerde bulunan en büyük mülki amir. Arapça “vekil” demektir. Osmanlýlarda, sadrazam, hükümet merkezinden ayrýldýðý zaman kendisine kubbe vezirlerinden “vezir-i sani” vekalet eder, bu vekaleti müddetince ona “kaymakam paþa” veya sadece “kaymakam” denildiði gibi “kaymakam-ý rýkab-ý hümayun” veya “kaymakam-ý asitane-i seadet” de denirdi. Kaymakam paþalar, vekaleti müddetince asýl gibi hareket eder, sadrazamýn bütün salahiyetlerini (yetkilerini) kullanýrdý. Yalnýz, seferin olduðu ve ordunun bulunduðu bölge, yetkisi dýþýnda kalýrdý. Buralardaki ilgili hüküm ve beratlarý veremezdi; bunlarýn verilmesi doðrudan doðruya padiþaha ve sadrazama aitti. Yabancýlarla ilgili iþlere de sadrazam bakardý.

Padiþahlar sefer yerlerine sadrazamý gönderdikleri zaman merkezde sadrazama vekalet edecek ve padiþahla olan irtibatý saðlayacak bir memura ihtiyaç hasýl oldu. Bu makama sadrazamýn itimat ettiði kimsenin tayin olmasý gelenek haline gelmiþti. Göreve getirilen vezir, sadrazam ile birlikte padiþah tarafýndan kabul olunur. Kendisine samur kürk giydirilerek memuriyeti ilan edilirdi. Ayrýca, padiþah Edirne’de olursa, Ýstanbul’a kaymakam veya muhafýz tayin ederdi.

Kaymakamýn baþkanlýðýnda toplanan divana “kaymakam divaný” denirdi. Kaymakamlar, sadrazam gibi divan günlerinde evlerinde divan kurarlardý. Divana katýlan vezirlerle, kazaskerler, þýkk-ý evvel defterdarý, niþancý ve reis-ül küttab, ordu ile birlikte gittiklerinden kaymakamýn kurduðu divanda Ýstanbul kadýsý, þýkk-ý sani ve salis deftardarlarý ile niþancý ve reis-ül küttap vekilleri bulunurdu.

Çarþamba divanýna ise, Ýstanbul kadýsýndan baþka Galata, Üsküdar ve havass-ý Kostaniyye kadýlarý ile sekbanbaþý gelir, fakat sekbanbaþý yeniçeri aðasýnýn vekili olarak fazla kalmayýp geri dönerdi Cuma divanýna yalnýz sekbanbaþý gelmezdi.

Kaymakam paþalarýn kendine mahsus kýyafetleri vardý. Kaymakamlar, sadrazam gibi zaman zaman gezerek eþya fiyatlarýný kontrol ederler, narha riayet edilip edilmediðine bakarlar ve yine sadrazam gibi tersaneye gidip bahriye iþlerini teftiþ ederlerdi.

Osmanlý ordusunda, bugünkü yarbay karþýlýðýnda olan rütbeye de kaymakam denirdi.

Günümüzde kaymakam, idari birimlerden ilçelerin en büyük mülki amiri için kullanýlan bir ünvandýr. Ýlçede hiyerarþik üst olduðundan idari þube baþkanlarý ile amirlerin birinci derecede, diðer memurlarýn ikinci derecede sicil amiridir. Ýlçe memurlarýnýn çalýþmalarýný devamlý kontrol altýnda bulundurur, teþkilatýn düzgün çalýþmasý için denetimler yapar. Valinin talimat ve emirlerini yerine getirdiði gibi kanun, tüzük, yönetmelik, hükümet kararlarýnýn yayýný, ilaný ve takibi kaymakamýn vazifeleri arasýndadýr. Ýdarenin ve zabýtanýn amiri durumunda olan kaymakam, ilçe hudutlarý içinde huzuru, asayiþi saðlamakla da görevlidir. Bunun için adli ve zabýta kolluk kuvvetlerini kullanýr. Köylerin mali iþleri ile yakýndan alakadar olur. Muhtarlarýn uygunsuz kararlarýný bozma, köy ihtiyar heyetlerine yol gösterme, vazifesini yapmayan muhtarlara ikazda bulunma selahiyetleri de vardýr.

Kaymakam devlet temsilcisi olmayýp, devlet memuru durumundadýr. Valilerin devlet mallarýný idare ve bunlarda tasarrufta bulunma, devlet namýna sözleþme yapma yetkileri Kaymakamlarda yoktur. Kaymakamlar valilerin emrinde olup bu bakýmdan ilçeye ait bütün iþleri ona yazarlar. Bununla birlikte kaymakamlar ilçelerdeki askeri ve adli makamlarý denetleyemezler. Çünkü bu kurumlar onun denetim ve kontrolu dýþýndadýr. Ancak Kaymakamlar adli ve askerlik þubelerinden gerekli gördüðü konularda bilgi istiyebilir.

Kaynak: Rehber Ansiklopedisi