Diðer anlamý|Mani ...

Diðer anlamý|Mani thumb|Koho kentinde bulunan bir resimde Maniciler Mani dini ya da maniheizm 3`ncü yy.`da Pers Ýmparatorluðu`nda Mani tarafýndan kurulan ve kýsa sürede hýzla büyük bir coðrafyaya yayýlan bir din. Mani dini en parlak dönemini 8`nci yüzyýla Uygur devletinin milli dini olarak ilan edilmesi ile yaþamýþdýr.

Tarih

14 Nisan 216 Seloykiya-Ktesifon`da dünyaya gelip 276/ 277 yýllarýnda Gundiþapur`da idam edilen Mani, Pers Ýmparatorluðunun Þapur I. ( 242- 273) egemenliði altýnda ki döneminde, öðretilerini çok baþarýlý olarak halk arasýnda yayabilmiþdir. Ancak Þapur I. `in ardýndan taht`a çýkan hükümdar Bahram I. (ya da Bahram II.) onu Mager`lerin bir þikayeti üzeri tutuklatýp idam ettirmiþdir. Maniciler, Mani`nin bir hac`a çakýlarak (Ýsa`da ki gibi) idam edildiðini kayýt etmiþ olsalarda, bunda bazý þüpheler vardýr. Mani dini antik çaðýn sonlarýnda, 3`ncü ve 4`ncü yüzyýllarda Sasani imparatorluðu ve civarýnda yayýlmýþdýr. Kral Þapur I.`in bir kardeþi Mani dini`ni kabul etmiþ, ancak Þapur`dan sonra gelen fars krallarý Manicilerin düþmaný olmuþlardýr. 4`ncü yüzyýlda Roma Ýmparatorluðuna kadar yayýlmýþ olan Mani dini, etkili misyoner uygulamalarý sayesinde dahada ilerleyip Çin`e ve Ýspanyaya kadar yayýlmýþdýr. Mani dini ancak en parlak dönemini uygur hükümdarý Bögü Kaðan 762 yýlýnda devlet dini olarak ilan etmesi ile yaþamýþdýr. Mani dini`nin misyoner uygulamalarýnýn nasýl bukadar baþarýlý olduðu sorusu günümüzün birçok tarihçilerini meþgul etmiþdir: Dini yaymak için kullanýlan dini ifadelerin doðuda Budizm`e ve batýda Hristiyanlýða yaklaþtýrýlmýþ olmasý, ama buna raðmen dinin yöresel olarak ana hatlarýndan sapmamasý buna neden olarak görülmektedir. Mani dini 5`nci yüzyýlda özellikle Roma imparatorluðunda hýzla yayýlan Hristiyanlýða ciddi bir rakip olmuþ ve bu yüzden romalýlar bu dinin yayýlmasýný önlemek için çaba göstermiþlerdir. Mani dini Çin`de 14`ncü yüzyýlda ortadan kaybolmuþ, ama Çin`in Ming döneminin kuruluþunda önemli bir rol oynamýþdýr (Ming ``aydýnlýk`` ya da ``ýþýk`` anlamýna gelir). Mani dini sonunda Avrasyada birçok dinlerin içine iþlenmiþ ve böylece baþka dinlerin yeni kollarýný ve tarikatlarýnýn doðmasýný saðlamýþdýr. Mani dini`nin dünyayý görüþünde tanrýsal aydýnlýk ile karanlýk iki rakip olarak karþý karþýya durur. Bu ikisinin birbirleri ile mücadelesinde aydýnlýðýn bir kýsmý karanlýðýn içinde (dünyanýn içinde) tutsak kalmýþdýr. Herhangi bir caný söndürmek, hatta bir meyveyi dalýndan koparmak bile tanrýsal maddeye zarar verip aydýnlýðýn tutsaklýðýný dahada uzatýr. Iþýðýn (aydýnlýðýn) tutsaklýðýna ancak „``seçilmiþler``“in yardýmý ile son verilebilir. Seçilmiþler hiçbir canlýyý incitmezler ve asla cinsel iliþkide bulunmazlar. Bu yüzden kendi baþlarýna geçimlerini saðlýyamazlar ve „``dinleyenler``“ (bir tür asistanlar) onlarýn ihtiyaçlarýný temin ederler. Seçilmiþlerin sindiriminde ýþýk ile karanlýðýn birbirinden ayrýldýðýna, dua ve þarký yardýmý ile bu elde edilen ýþýðýn tekrar tanrýya geri döndüðüne inanýlýr. Ancak dinleyenler de günahlarýný temizlemek için birçok inkarnasyonlardan geçmeleri gerekir. Ýnanca göre dünyanýn sonunda ýþýk ile karanlýk ebediyen ayrýlacaklardýr. =KAYNAKÇA=

A. Adam: ``Das Fortwirken des Manichí¤ismus bei Augustin``. In: ZKG (69) 1958, S. 1-25.

A. Adam: ``Der manichí¤ische Ursprung der Lehre von den zwei Reichen bei Augustin``. In: ThLZ 77 (1952), S. 385-390.

Alexander Böhlig: ``Die Gnosis: Der Manichí¤ismus``. Neuauflage, Düsseldorf und Zürich 2002, ISBN 3760811507.

Alexander Böhlig: ``Manichí¤ismus``. In: Theologische Realenzyklopí¤die 22 (1992), S. 25-45 (hervorragender Überblick mit umfangreichen Literaturhinweisen).

Iain Gardner und Samuel N. C. Lieu: ``Manichaean Texts from the Roman Empire``. Cambridge 2004.

Wassilios Klein: ``Die Argumentation in den griechisch-christlichen Antimanichaica``. Wiesbaden 1991 (= Studies in Oriental Religions 19).

Hans-Joachim Klimkeit: ``Mani, Manichí¤ismus``. In: Lexikon für Theologie und Kirche, 3. Aufl., Bd. 6, S. 1265-1269.

Ludwig Koenen, Cornelia Römer: ``Mani. Auf der Spur einer verschollenen Religion``. Herder, Freiburg 1993, ISBN 3451230909 (enthí¤lt die Übersetzung des Kölner-Mani-Kodex`).

Johannes von Oort: ``Mani, Manichí¤ismus``. In: Religion in Geschichte und Gegenwart, Bd. 5, S. 731-741.

Nahal Tajadod : ``Mani le bouddha de lumií¨re, catí©chisme manichí©en chinois``, Cerf, 1991, ISBN 2-204-04064-9

Geo Widengren: ``Mani und der Manichí¤ismus``. Kohlhammer, Stuttgart 1961.

``Manichaica Iranica. Ausgewí¤hlte Schriften von Werner Sundermann``. Hrsg. von Christiane Reck, Dieter Weber, Claudia Leurini, Antonio Panaino. 2 Bde., Rom 2001 (Serie Orientale Roma LXXXIX, 1/2).

Dýþ baðlantýlar

http://www.uni-muenster.de/Philologie/Iaek/mani.html Arbeitsstelle für Manichí¤ismusforschung

http://publicrelations.unibe.ch/unipress/heft118/beitrag12.html Tod, Wiedergeburt und Erlösung im Manichí¤ismus

http://www.uni-koeln.de/phil-fak/ifa/NRWakademie/papyrologie/Manikodex/mani.html Manikodex

http://www.beepworld.de/members57/ingridsf/manichaeismus.htm Manichí¤ismus

http://www.theologie-systematisch.de/christologie/5chalcedon.htm Aktuelle Literatur zum Manichí¤ismus

http://www.cais-soas.com/CAIS/Religions/iranian/Manichaeism/manichaeism.htm Einführung in den Manichí¤ismus von Mary Boyce (engl.)

http://www.clio.fr/BIBLIOTHEQUE/regards_sur_le_manicheisme.asp Regards sur le manichí©isme par François Decret, Professeur honoraire des universití©s.

http://www.cosmovisions.com/%24Manicheisme.htm Le manichí©isme en dí©tail

http://www.newadvent.org/cathen/09591a.htm Eintrag in der Catholic Encyclopedia (engl.)

http://www.1911encyclopedia.org/Manichaeism Eintrag in der Encyclopí¦dia Britannica (11. Aufl., 1911)

---

Bu makale, online kullanýcý topluluðu tarafýndan oluþturulan ve düzenlenen özgür ansiklopedi projesi Wikipedia'nýn Türkçe versiyonu Vikipedi'deki Mani dini maddesinden kopyalanmýþtýr. Bu makale, GNU Özgür Belgeleme Lisansý ilkeleri kapsamýnda özgürce kullanýlabilir.