Lonca eskiden belirli bir þehirde oturan sanatkâr ve sanâyicilerin mensup olduklarý meslekî teþkilat. ...

Lonca eskiden belirli bir þehirde oturan sanatkâr ve sanâyicilerin mensup olduklarý meslekî teþkilat.

Loncalarýn kökeni, 7 ve 8. yüzyýldan îtibâren faaliyet gösteren fütüvvet ve ahîlik teþkilâtlarýna dayanýr. Ahîlik kuruluþuna âit töreler, kurallar birçok özellikler loncalarda devam eder.

Loncalarýn iki ana gâyesi vardýr: 1) Lonca mensubu sanatkâr, esnaf arasýnda sosyal eþitliði ve dayanýþmayý saðlamak. 2) Meslekî faaliyetin uygulanýþýný düzenlemek ve denetlemek. Loncalar, bugünün Esnaf ve Sanatkârlar Derneðine benzetilebilir. Loncalarýn ekonomik ve meslekî, kültürel ve sosyal faaliyet ve vazifeleri vardý.

Kendi içinde sýký bir disiplinle teþkilatlanmýþ olan loncalar, bu özelliði ile devletin piyasa kontrolünü kolaylaþtýrýyorlardý. Ayný esnaf grubunun baðlý olduðu loncalarýn içinde rekabetin yasaklanmýþ olmasý, kaynaklarýn ihtiyaçlar dâhilinde kullanýlmasý, kaynak israfý, karaborsa ve fâhiþ fiyat artýþýna mâni oluyordu. Devletle sýký irtibâtý olan loncalar, hükümet tarafýndan teftiþ edilebiliyordu. Muhtelif târihlerde esnafla alâkalý olarak çýkarýlan yasaknâme ve fermânlar esnafýn aksayan yönlerini düzeltme gâyesindeydiler.

Esnaflar, baðlý olduklarý lonca heyetinin sýký bir denetimi altýndaydý. Ustalarýn hammaddelerini nereden, nasýl ve ne evsafta alacaklarý loncalar tarafýndan düzenlenmekteydi. Lonca üyeleri arasýndaki eþitliði bozmamak temel gâyeydi. Tüketiciyi de korumak göz önünde tutulurdu. Ustalarýn kullandýðý bütün âlet ve edevât devamlý denetlenirdi. Üretilen mallarýn fiyatlarýnýn nisbetini loncalar denetlerdi. Denetimden geçen mal damgalanýr ve pazara sunulurdu. Bozuk mal çýkaran esnaf cezalandýrýlýrdý. “Pabucu dama atýldý.” deyimi buradan kalmadýr. Düþük kaliteli mallar da fakirlere daðýtýlýrdý. Çýraklarýn mesleðe girmeleri, meslekte ilerlemeleri ve yükselmeleri, loncalarýn koyduðu kâidelere ve âdete baðlýydý. Lonca mensuplarý arasýnda rekabet yasaktý.

Kalfaya, usta olduktan sonra, pîri, bir törenle ustalýk belgesi verirdi. Dükkân açacak olup da parasý olmayana lonca para ve sermâye verip, dükkan bulurdu. Evlenmek isteyenleri evlendirir, masraflarýný görürdü. Yoksul cenâze sâhiplerinin cenâzesini kaldýrýr, hastalara yardým ederdi.

Görünüþte iktisâdî müesseseler olan loncalar, iç yapý îtibâriyle cemiyette hâkim olan bâzý ahlâkî kâideleri, müeyyideleri ile, esnafýn kendi kendine tatbik ettiði müesseselerdir. Loncalarda bulunan iþ ahlâkýnýn temelinde, otoriteye ve geleneklere baðlýlýk, el iþçiliðine hürmet, kanâatkârlýk, meslek sýrrýný saklamak gibi prensipler yatmaktaydý.

Osmanlý Devletinde loncalarýn ekonomik vasýflarý yanýnda, onlara husûsiyet kazandýran, iç kuruluþlarý ve sosyal faaliyetleridir. Osmanlý Devletinin kuruluþunda önemli olan ahîlikle yakýn baðlarý bulunan loncalarýn da, ahîliðin; yiðit, ahî ve þeyh olmak üzere üç derecesine karþýlýk çýrak, kalfa, usta, nakib vekili, nakib, baþ nakib, þeyh halifesi, þeyh ve þeyh-üþ-þuyûh olarak dokuz kademesi vardý. Ahîliðin kavlî ve seyfi üyelik olmak üzere, üyelerinin iki grupta deðerlenmesi yerine, loncalarda üyelik kavlî, þürbî ve seyfî olarak üç grupta meydana getirildi.

Lonca teþkilâtý, Osmanlý Devletinin en ücrâ köþelerine kadar yayýlmýþtý. Avârýz sandýklarý sistemiyle üyelerini, her türlü kazaya ve ölüme karþý aileleriyle berâber sigortalamýþtý. Lonca teþkilâtý, Osmanlý Devletinin sosyal yapýsýnda büyük güç, düzen, âsâyiþ ve ahlâk unsuru olmuþtur. Kendi bünyesi içerisinde denetlendiði gibi, devletin de kontrolü altýnda bulunuyordu. On yedinci yüzyýlda Ýstanbul’da 1109 Loncaya baðlý, 126.000 üye tespit edilebilmiþti.

Osmanlý Devletinin son zamanlarýnda, sanâyileþme hareketlerinin ve fabrikalaþmanýn baþlamasý neticesinde el sanatlarý giderek önemini kaybetti. Ýttihat ve Terakki Fýrkasýnca 1913 târihinde loncalar kaldýrýldý.

Kaynak

dallog.com

Ayrýca Bakýnýz

Osmanlý Devleti Kurumlarý