Kemaliye Medresesi,
Musul'da Demir Köprü yanýnda Dicle kýyýsýndadýr.
Atabeklerden kalan medresenin bugünkü bölümü Kemaliye Medresesi,
Mescid-i Zeyneddin,
Camii Þehvan ve
Þeyh Þat Mescidi adlarýyla tanýnmaktadýr. 1186'da vefat eden
Zeyneddin Ebul Hasan bin Beytekin tarafýndan yaptýrýlmýþtýr. Medresenin avlusundaki hücrelerini, Horasanlý Hoca Mehmed Efendi, tekkeye çevrilmiþtir. 1804'te Ahmed Paþa'nýn tamir ettidiði medreseye bir minber konularak cami haline getirilmiþtir.
Plânýn tamamý hakkýnda bilgimiz olmayan medresenin, yine hangi amaçla kullanýldýðý kesinlik kazanmayan bir bölümü günümüze ulaþabilmiþtir. Mescid haline getirilen yapýnýn giriþ kýsmýna, son tamirde betondan 4 sütun üzerine düz örtülü son cemaat yeri þeklinde bir revak yapýlmýþtýr. Güneyinde dilimli-yivli külâhla örtülü Þeyh-Þat'ýn (Horasanlý Mehmed Efendi) türbesi yer almaktadýr. Kuzeyine bitiþik hücre üzerinden taþ bir merdivenle teras katýna çýkýlmaktadýr. Revak üzerinde kubbeye geçilen bir kapý mevcut olup, kubbe dýþarýdan kademeli köþelerle, silinmiþ kalýn duvarla takviye edilmiþtir. Kubbe üzerinde sembolik demir bir minare bulunmaktadýr.
Medresenin ayakta kalan bölümü, kenarlarý 4.60 m. uzunluðunda sekizgen bir plâna sahiptir. Üzeri 10 m. çapýnda bir kubbe ile örtülmüþtür. Güneybatýsýndan, Ýmam Bahir türbesi kapýsýndaki gibi ejder düðümlerinden oluþan mihrabiye çerçeveli bir kapýyla girilmektedir. Kapýnýn atký taþý uzun palmet sarkýtlý süslerle bezenmiþtir. Kitabeliðine son tamirde yeni bir levha yerleþtirilmiþtir.
Sekizgen binanýn her kenarýnda, 2.80 m. geniþliðinde niþler açýlmýþtýr. Ýki kademeli sivri kemerli niþler, kubbe geçiþine kadar uzanmaktadýrlar. Mihrabýn saðýndaki niþ dolap þeklinde düz örtülmüþ, üzerinde bir pencere açýlmýþtýr. Mihrab niþi diðerlerinden daha derindir. Düz yuvarlak kavsarayý çeviren kemer, silme kuþak halinde dýþ kýsýmda da tekrarlanmýþtýr. Mihrab ve birer atlamak suretiyle diðer 3 niþ üzerinde birer küçük niþ daha mevcuttur. Yüksek kemerlerin üzerinden baþlayan ve bir dizi halinde onaltýgen kasnaðý oluþturan sathi niþciklerden sonra kubbe yer almaktadýr.
Yüksek ve yarým küre þeklindeki kubbe, bir sýra konsol üzerine oturmaktadýr.
Mihrabýn yanýna, ahþaptan basit bir minber konulmuþtur.
Herzfeld, bu yapýnýn kütüphane olabileceðini öne sürmektedir. Ancak yýkýlan medresenin mescidi olduðu daha akla yakýndýr.
