Osmanlý Devleti`nde her kadýlýkta müstakil bir kassam defteri vardý. Vefat eden þehsýn tereke ...

Osmanlý Devleti`nde her kadýlýkta müstakil bir kassam defteri vardý. Vefat eden þehsýn tereke denilen býraktýðý emval ve eþya kassamýn huzuriyle kalem kalem bu deftere yazýldýktan sonra ehl-i hibre (Bilirkiþi) marifetiyle her birinin kýymeti takdir olunup altlarýna yazýldýktan sonra; zevcin ve zevcenin ve diðer varislerin hisselerine isabet eden mikdar tesbit olunup kassamýn alacaðý para müteveffânýn techiz ve tekfin ve iskat masraflarý tereke yekûnundan tenzil edildikten sonra geri kalan miktar ne tutarsa þer`î kanuna göre varislere verilirdi. Kassamlarýn alacaðý resm-i kýsmetin miktarý mesela XVII.yüz yýlda mûrisin borcundan sonra kalan terekenin %0.015`i idi. Kassam memuru ve diðer görevliler (kâtib, ehl-i hibre) terekenin bulunduðu yerde görevlerini yerine getirirrlerdi. Kassamýn huzurunda piyasa deðerini iyi bilen dellallarýn takdir ettikleri deðerler, her eþya ve malýn altýna yazýlýrdý. Bu taksim ve deðerlendirmenin bir heyet huzurunda yapýlmasý eþyalarýn kaybýný ve bir kýsým eþyalarýn ortaya konmayarak diðer mirasçýlarýn ziyana uðramasýný önlediði gibi ayrýca, mal ve eþyalarýn fiyatýnýn yüksek tutularak, fazla resim alýnmasýna da mani olunmaktadýr. Varisler arasýnda paylaþtýrýlacak terekeler, kassam tarafýndan yazýldýktan sonra tanzim edilen defterin bir nüshasý tereke sahiplerine býrakýlýrdý. Satýþý gereken terekeler yine kassamýn gözetiminde Bezzazistana getirilerek, bu gibi mallarýn satýþa sunulduðu yerde müzayedeye çýkarýlarak deðer bahasýyla satýlýrdý. Kassam tayin edildiðinde kendi zamanýnda meydana gelen terekeyi ve tereke ile ilgili davalarý kaydetmek için hususi defter tutardý. Bu sebeple defterlerin baþýna hangi kassam dönemine ait olduðu genellikle yazýlmýþtýr. Kassamlarýn tanzim ettiði defterlerde genelde þu sýra takip edilmektedir; 1- Vefat eden kiþinin tanýtýmý, 2- Mirasa konu emtianýn dökümü, 3- Borç, masraf v.b. gider kalemlerinin dökümü, 4- Varislere ya da Beytülmala kalan mikdarýn tesbiti. 1-) Vefat eden kiþinin tanýtýmý : Tereke listelerinin 1. bölümünü teþkil eden kýsýmda terekenin sahibi tanýtýlmaktadýr. Ýlk önce vefat eden þahsýn adý, varsa görev ve unvaný da belirtilerek baba adý ile birlikte yazýlýr. Köle asýllý olanlarýn baba adý Abdullah olarak kaydedilir. Müteveffânýn vefat ettiði yer (mahalle, þehir,) belirtilir. Eðer vefat eden þahýs harpte þehit, denizde boðulma, hastanede vefat, maktulen gibi normal ölüm dýþýnda vefat etmiþ ise, vefat þekli de yazýlýr. Daha sonra mirasçýlarýna geçirilir. Eðer mirasçýlarý yoksa , “bilâ vâris” vefat ettiði Beytülmal Emiri`nin terekeye el koyduðu kaydedilir. En son da vefat veya terekenin sayýmý ve kýymetlendirilmesinin yapýlarak defterlere geçirildiði tarih yazýlýr. 2-) Mirasa konu emtianýn dökümü : Bu bölümde mirasa konu mallar tek tek sýralanýr. Bilirkiþi vasýtasýyla takdir edilen akçe deðerleri , sýralanan bu mallarýn altlarýna yazýlýr. Emtianýn sýralanmasýnda genel olarak bir usul bulunmamakla beraber, önce terekelerde varsa kitaplar zikredilir. Özellikle “ Mushaf-ý Þerîf” yani Kur`an öncelik taþýr. Sonra kýymetli mallar sýralanýr. Mirasa konu olan terekeyi þu alt baþlýklar halinde sýralayabiliriz: Kitap, gayr-ý menkul, nakit, alacak, köleler, yük, binek hayvanlarý ve davar, sýðýr, ticari emtia, ev eþyasý giyecek, kumaþ, zînet eþyasý, mutfak eþyasý, silah ve silah takýmý, at takýmý, alet-edevât , yazý malzemesi, gýda maddesi, müteferrik mallar. Terekede mevcut mallar kaydedildikten sonra “ Cem`an yekûn” yazýlarak bir çizgi çekilir ve toplam tutar rakamla yazýlýr. 3-) Borç masraf vb. gider, kalemlerinin dökümü : Bu bölümde vefat eden þahsýn varsa borçlarý tek tek ve kime ne kadar olduðu yazýlýr. Terekenin taksim edilmesiyle birlikte doðan resim ve masraflar kaydedilir. Tereke, Ýstanbul`a uzak yerden gelmiþ ise, nakliye masraflarý belirtilir. Karýsýna mehir borcu, 1/3`ü geçmeyen vasiyetler, techiz ve tekfin için yapýlan harcamalar yazýlýr. Terekenin taksimi dolayýsýyla meydana gelen resim ve masraflardan bazýlarý þunlardýr ; “Resm-i kýymet, kassamiye, katibiye, dellâliye, hammaliye, muhamminiye, didebâniye, ihzâriye, müjdeganiye, ücret-i kadem, techiz-tekfin, kira-ý dükkan ,kira-ý mahzen, taamiye, vb.” 4-) Varislere veya beytülmala kalan miktarýn tesbiti : Son bölümde gider kalemlerinden geriye bir þey kalmýþsa bu “sahhul-bakî “ olarak kaydedilir. Kalaný oluþturan bu kýsým mirasçýlarýn belli ölçüler içerisinde payaþacaklarý veya beytülmala kalacak meblaðdýr.”

---