Fes Alm. Fes (m.n), Fr. Fes (m), Ýng. Fez. Baþý havanýn çeþitli tesirlerinden korumak için kullanýlan yünden özel olarak yapýlan baþlýklardan birinin adý. Çeþitli kaynaklarda fesin ilk menþei Fas gösterilirse de hakkýnda kesin bilgi yoktur. Tarihte hangi devirden itibaren kullanýldýðý da belli deðildir.Yalnýz Türklerin giydiði ve Timurtaþ Paþa zamanýna kadar beyaz olan renginin onun tarafýndan kýrmýzýya boyandýðý bilinmektedir. Akdeniz’de seferdeyken yeniçeriliðin kaldýrýldýðýný duyan serasker ve kaptan-ý derya Koca Hüsrev Paþa Tunus’tan getirdiði fesleri kalyoncu askerine giydirmiþ ve Sultan Ýkinci Mahmud’un takdirini kazanmýþtý. 1828’de “Fes Nizamnamesi” yayýnlanarak fesin nerelerde giyilip giyilmeyeceði ve kimlerin ne çeþit fes giyeceði belirtilmiþti. Fes, 1832’de yayýnlanan bir tamimle resmi serpuþ (baþlýk) olarak kabul edilmiþtir.
Tanzimat devrinde “sarýk” yalnýz ulema sýnýfý ile müderris ve tarikat mensuplarýna býrakýlmýþtýr. Bunlar fes üzerine sarýk, esnaf kýsmý ise fes üstüne arakiye ve yemeni sararlardý. Sarýksýz fese dalfes denirdi. Fes, saraydaki kadýnlar tarafýndan da kullanýlýrdý. Tunus’tan getirilen feslerin resmen kabulünden sonra Ýstanbul’da Haliç kýyýsýnda bir fes fabrikasý (feshane) de kurulmuþtur.
Fesler genellikle kesik koni þeklinde kýrmýzý çuhadan yapýlýrdý. Düz olan üst kýsma tablo denir. Bunun ortasýndan çýkarýlan ibik tabir edilen yere püskül baðlanýrdý. Püskül fese ve fesi kullanan þahsa göre deðiþik olurdu. Tunus fesi denilen dar fese büyük püskül takýlýrdý. Rengi mavi olan bu püskülün yarým okka gelenleri vardý. Büyük püsküller uzun olup enseden aþaðý kadar sarkardý. Sonradan küçülmüþ sadece arkada kalacak þekil kalmýþtý. Feslerin durumunu muhafaza etmek için kalýplar yapýlmýþ ve bunlar uzun zaman dükkanlarda kullanýlmýþtý. Kalýplar birbirinden farklý alt üst þeklinde olurdu. Fes bu iki kalýbýn arasýnda kalýr ve kol tazyiki veya pres ile sýkýþtýrýlarak kalýbýn þekli aldýrýlýrdý. Feslerin renkleri gittikçe koyulaþmak üzere kýrmýzý, çifte zero, iki sýfýr, bir sýfýr, bir renk, iki renk, üç renk, dört renk, beþ renk olup; adlarý ise kýrmýzý, ünabi, mor, orta renk, al narçiçeði ve siyahtýr. Biçimlerine göre ise zuhaf, aziziye, mecidiye, hamidiye, sýfýr numara, fino, dar beyoðlu gibi adlar verilir.
1925 yýlýnda çýkan bir kanunla fes giyilmesi yasaklandý. Bazý Ýslam ülkelerinde halen fes kullanýlmaktadýr. Bugün Anadolu’nun bazý yörelerinde kadýnlar, baþörtülerinin altýna altýnla süslenmiþ fes koymaktadýrlar. Ayrýca her yörenin kendine has milli oyun ekipleri de fes giymektedir.
