( 1906-1975) Çaðýn en büyük Rus bestecilerinden Stravinski, bir daha dönmemek üzere vatanýný terk ederken, Prokofiyef, terk eder etmez yeniden dönme savaþlarý verir. Oysa Þostakoviç, hiçbir zaman ayrýlmadýðý ülkesine, hep derin bir baðlýlýk içinde kalmýþtýr.
20. yüzyýlýn bu büyük bestecisi ikilemlerin acýsýyla kavrulmuþ; gün olmuþ uðruna tüm sanatýný adadýðý Stalin rejimi tarafýndan baþ tacý edilmiþ, ülkesinin sanat elçisi olarak dýþ dünyada kabul görmüþ; gün olmuþ ayný rejim tarafýndan yenilikçi olmakla, iþçiye köylüye seslenmemekle suçlanmýþ, aþaðýlanýp cezalanmýþtýr. 15 senfonisi, piyano, keman konçertolarý, opera ve oda müzikleriyle ve hemen her yapýtýndaki belirgin imzasýyla tarihsel bir dönemin simgesidir Þostakoviç.
Dimitri Dimitriyeviç Þostakoviç, müzikle ilgili aydýn bir ailenin çocuðu olarak, 25 Nisan 1906'da St. Petersburg'da dünyaya gelir. Dokuz yaþýnda annesinden piyano çalmayý öðrenir. Kýsa sürede büyük ilerleme gösterir ve 1919'da St. Petersburg Konservatuvarý'na girer, Nikolayef ve Steinberg'in öðrencileri olur. Parlak bir piyanist olarak kariyerine baþladýðýnda, ortaya çýkan ilk besteleri de ilgiyle karþýlanýr.
1926'da ilk senfonisinin çalýnýþý çeliþik yankýlar doðurur. Önce büyük beðeni toplayan yapýt, politik çevrelerce burjuva zevkine hizmet etmekle suçlanýr. Bu politik-kültürel bir savaþtýr. Bir yanda duygularýný özgürce anlatmak için yeni çaða yeni bir dil arayan Batýlý bestecilerin yöntemleri; öte yanda iþçi ve köylülere seslenmesi öngörülen Rus Emekçi Sýnýfý Müzikçiler Birliði'nin (RAPM) önerdiði yalýnlýk yöntemleri.
1928'de Sovyet müziðinin elçisi olarak yarý resmi bir görev ile onurlandýrýlýr. Dünyayý dolaþýp Rus müziðini tanýtacaktýr. Buna karþýlýk yenilikçi yöntemlere özenmesi, kiþisel bir müzik dili yaratmaya baþlamasý nedenleriyle ve ince alayla yüklü, Burun adlý nükteli operasý ile yeni saldýrýlarýn hedefi olur. 1931'de New York Times'ýn Aralýk sayýsýna verdiði bir demeçte besteci, kendini bir devrimci-popülist olarak tanýmlar ve içinde ideoloji taþýmayan müzik düþünemediðini söyler. Bu demeç, Batý dünyasýnýn onu "komünist besteci" olarak anmaya baþlamasýna neden olur.
1936'da Mtsenskli Lady operasý için Pravda gazetesi: "Müzik deðil, kargaþa; ancak burjuva zevklerine sesleniyor" yargýsýyla Þostakoviç'e karþý geniþ bir hakaret dizisi yayýnlar. O güne dek ülkesini temsilen yurtdýþýnda konferanslar vermiþ, piyanistliði ve besteciliði ile ünlenmiþ, ödüller ve fahri doktoralar kazanmýþ bir sanatçýdýr ama birdenbire yapýtlarýnýn seslendirilmesi yasaklanýr; kendisi de provadaki Dördüncü Senfoni'sini geri çeker. Bir yýl sonra yazdýðý Beþinci Senfoni, yeniden saygýnlýk kazanmasýný saðlar. 31 yaþýndaki besteci, bu senfoniyi kendi sanatsal kiþiliði için geri bir adým olarak yorumlasa da, sunuþ yazýsýnda "Bir Sovyet sanatçýsýnýn adil eleþtiriye cevabý" notunu düþer. Böylece "Sovyet senfoni geleneðinin en büyük ustasý" olarak yeniden onurlandýrýlýr. Bugün hâlâ nice sinema ve reklam filmlerinde Beþinci Senfoni'nin son bölümü, coþkulu ritmi, alýmlý melodisi ile kullanýlmaktadýr.
Þostakoviç, 1948'de yine Sovyet yetkililerini kýzdýrýnca, artýk iki türde yapýt üretmeye baþlar: Kimi rejimin ülküsüne hoþ görünen, güleç ve yalýn nitelikte; kimi kendi iç dünyasýnýn acýlý sesini duyuran yapýtlardýr. Kendine ayýrdýðý yapýtlara bir de imza atmaktadýr: Adýnýn Rusçadaki baþ harflerinin karþýlýðý olan Re, Mi Bemol, Do, Si bekar motifi. Bu motiften yola çýktýðý keman, çello konçertolarý, kuvartetleri, senfoni ve piyano yapýtlarý vardýr.
Meslek yaþamýnýn baþýndan sonuna dek hep sýký bir denetim altýnda olur; devlet yetkilileri ile bitip tükenmeyen sürtüþmelere girer; totaliter düzenin gereði olarak her verilen görevde çalýþýr. Geçimini saðlamak için sessiz filmlerde piyano çalmaktan, revü müzikleri yazmaya,tiyatro kumpanyalarýna müzik danýþmanlýðý yapmaktan, müzik okullarýnda ders vermeye kadar pek çok iþ yapar. Yaþamý boyunca devlet yetkililerinin beðenisini kazanabilmek için on beþ senfonisinin bir bölümüne toplumsal içerikli baþlýklar vermiþtir: Ekim baþlýklý ikinci senfonisi; 1 Mayýs baþlýklý üçüncü senfonisi; 1905 Yýlý adlý on birinci senfonisi ve 1917 Yýlý adlý on ikinci senfonisi gibi.
Þostakoviç bu baþlýklarý kullandýðý halde göstermelik bir sistem propagandasý ardýnda kendine özgü sanatýný, içine doðduðu gibi sergilemiþtir. Kendi kuþaðýndan Rostropoviç, Viþnevskaya, Barþay ve Aþkenazi gibi Batý'ya yerleþen ünlü müzikçilere göre Þostakoviç, komünist rejimin acý bir kurbaný olduðu kadar, perde arkasýndaki anti-komünist müziðin de yaratýcýsýdýr. Yine de hiçbir yapýtýnda ne günün modasý olan dizisel yöntemler vardýr ne de Batý'daki yenilik arayýþçýlarýnýn peþindedir. Çaykovski'nin izinde yürümüþ, Prokofiyef gibi Yeni Klasik kalýplarý uygulamýþ, seçmecilik yoluyla tarihten pek çok kaynaðý müziðine aktarmýþtýr. Ýþte bu kaynaklarýn yelpazesini geniþ tutmasý da suçlanmasýnýn baþlýca nedenlerinden biridir.
Prokofiyef ile birçok kez ayný kefeye konarak yargýlanmýþ olan Þostakoviç, Prokofiyef'in ölümünden neredeyse 10 yýl sonra, 1962'de yazdýðý On üçüncü Senfoni'si ile yine sorgulanýr. Bu senfoni, Ýkinci Dünya Savaþý'nda Babi-Yar'da Yahudilerin topluca öldürülmesine bir aðýt niteliði taþýdýðýndan yönetici sýnýfýn Yahudi düþmanlarýný kýzdýrýr. 1960'tan sonra Komünist partiye üyeliði kabul edilmiþ ve ölünceye dek en büyük Sovyet bestecisi olarak tanýmlanmýþtýr.
Þostakoviç'in müzik dili, özgürce kullanýlmýþ uyuþumsuzlukla, karmaþýk kontrpuan yapýsýna ve hatta geçici olarak 12-tona kaymasýna karþýn her zaman tonaliteye baðlý olmuþtur. Seçmeciliði ve satirik üslubu hemen her yapýtýnda, en karanlýk ortamda bile, bir yerlerden kendini gösterir. Þostakoviç 1960'lardan baþlayarak kalp krizleri geçirir. Ancak çalýþmalarýný ölümüne dek aksatmaz. 9 Aðustos 1975 tarihinde 68 yaþýnda ölür.
ÞOSTAKOVÝÇ'ÝN BAÞLICA YAPITLARI
Operalar: Burun (1930); Katerina Izmaylova (1963); (1932'deki Mtsenskli Lady Macbeth, yeni þekli).
Baleler: Altýn Çað (The Age of Gold) (1930); The Bolt (1930); Parlak Nehir (Bright Stream) (1935).
Senfoniler: No.1, Fa Minör (1925); No.2, Ekim, Si Majör (1927); No.3,1 Mayýs, Mi Bemol Majör (1929); No.4, Do Minör (1936); No.5, Re Minör (1937); No.6, Si Minör (1939); No.7 Leningard, Do Majör, (1941); No.8, Do Minör (1943); No.9, Mi Bemol Majör (1945); No.10, Mi Minör (1953); No.11, 1905 Yýlý, Sol Minör (1957); No.12, 1917 Yýlý, Re Minör (1961); No. 13 Babi-Yar, Si Bemol Minör (1962); No.14 (1969); No. 15, La Majör (1971); Ekim (1967).
Konçertolar: Piyano: No.1, Do Minör (1933); No.2, Fa Majör (1957); Keman: No.1, La Minör (1948); No.2, Do Diyez Minör (1967); Çello: No.1, Mi Bemol Majör (1959); No.2 (1966).
Oda Müziði: 15 yaylý çalgýlar kuvarteti; Piyanolu Kentet (1940); 2 piyanolu trio; yaylý çalgýlar sekizlisi için 2 parça; keman-piyano, viyola-piyano sonatlarý.
Piyano: Sonatlar: No.1 (1926); No.2 (1942); 24 Prelüd (1933); 24 Prelüd ve Füg (1951).
Þarkýlar, tiyatro ve film müzikleri, koro yapýtlarý.
