Devegiller hakkýnda bilgi
Taksokutu
...
T aksokutu
| renk = lightgreen
| ad = Devegiller
| resim = Lincolnzoo fg06.jpg
| resim_bilgi =
| alem =
Animalia (<small>Hayvanlar</small>)
| þube =
Chordata (<small>Kordalýlar</small>)
| sýnýf =
Mammalia (<small>Memeliler</small>)
| takým =
Artiodactyla (<small>Çift toynaklýlar</small>)
| alttakým =
Tylopoda (<small>Topuktabanlýlar</small>)
| familya =
Camelidae (<small>Devegiller</small>)
| familya_yazar =
Gray, 1821
| altbaþlýk =
Cinsler
| açýklama =
Eski dünya develeri (''Camelus'')
Lama (''Lama'')
Vikunya (''Vicugna'')
Resim:Vicugna vicugna 1 AB.jpg|thumb|250px| Vikunyalar yaþayan en küçük devegillerdir
Devegiller (Camelidae), çift toynaklýlar takýmý içerisinde yalnýz baþýna topuktabanlýlar (Tylopoda) alt takýmýný oluþturan familya.
Kendi aralarýnda Eski Dünya develeri (''Camelus'' cinsi) ve Yeni Dünya develeri (''Lama'' ve ''Vicugna'' cinsleri) olarak ikiye ayýrýlabilirler.
Özellikler
Genel
Develer genelde, küçük kafalarý, ince uzun boyunlarý ve uzun bacaklarý olan büyük hayvanlardýr. Sadece 35-150 kg aðýrlýða ulaþan Yeni Dünya develeri ve 300-700 kg aðýrlýða ulaþabilen Eski Dünya develerinin dýþ görünüþ ve ölçülerinde farklar vardýr.
thumb|150px|left
Devegiller, diðer çift toynaklýlardan farklý olan ayak yapýlarý yüzünden ''topuktabanlýlar'' alt takýmýna koyulurlar: Diðer çift toynaklýlar ön parmaklarýnýn toynaklaþmýþ kýsýmlarý ile yere dokunurken devegiller toynaklaþmamýþ olan son iki parmaklarý ile yere dokunurlar. Toynaklaþmýþ olan ön parmaklarý sadece ayaklarýnýn ön kýsmýný korur ama aðýrlýklarýný taþýmaz. Ayaklarýnýn tabaný elastik bir doku ile kaplýdýr ve geniþ bir topuk oluþturur. Devegillerin yürüyüþ þekilleri de diðer çift toynaklýlarýnkinden farklýdýr: devegiller yürürken hep bir tarafýn (sað ya da sol) bacak çiftini birlikte haraket ederek ilerler.
Devegillerin kafatasý uzun ve yassý olur ve boynuzlarý olmaz. Üst dudaklarý ikiye bölüktür. Burun deliklerini kapatýp açabilirler. Türden türe 30 ya da 34 diþleri olur. Ön diþleri daima kazmaya benzer þekilde yassý ve uzundur.
Sindirim
Devegiller geviþgetirenlerden sayýlmasalarda, onlarýn midelerine benzeyen çok odalý bir mide yapýlarý vardýr. Ancak devegillerin mideleri geviþgetirenlerden farklý olduðu için, onlardan baðýmsýz þekilde geliþmiþ olduðu kabul edilir. Devegillerin mideleri 3 odalý olur (geviþgetirenlerde 4) ve her bölümünde bezeler bulunur.
Zor yaþam alanlarýna karþý dayanýklýklarý
Resim:Camelus dromedarius in Singapore Zoo.JPG|thumb|250px| Tek hörgüçlü deve (''Camelus dromedarius'')
Devegiller kurak bölgelerde yaþadýklarý için suyla tasaruf etmek için birçok özellikler geliþtirmiþlerdir. Az sývý ile çalýþabilen böbrekler, diðer memelilerde olanlardan çok daha katý bir dýþký. Alyuvarlarýnýn diðerleri gibi yuvarlak deðil elips þeklinde olmasý çok kýsa zamanda çok fazla su alabilmelerini mümkün kýlar (15 dakkada 200 litre). Yeni Dünya develerinde alyuvarlarýn þekli ayrýca az oksijen bulunan 5000 metre kadar yükseklerde bile yeterince oksijen alabilmelerini saðlar. Devegillerin vücut ýsýlarý diðer memelilerde olduðundan daha fazla oynama payý vardýr ve normalinden 6 - 8 ° farklý olabilir. Bu özellikleri sayesinde çok daha az terler ve fazla su kaybetmezler. Eski Dünya develerinin hörgüçlerinde eskiden düþünüldüðü gibi su deðil yað depolanýr. Hörgüçlerin kalýn ve dik durduðundan devenin iyi besili olduðu, zayýf ve yana yatýk durduðundan yetersiz beslenmiþ olduðu anlaþýlýr.
Yayýlým ve yaþam alaný
Eski Dünya develerinin memleketi Asya kýtasýdýr, tek hörgüçlü deve Arap Yarýmadasý'ndan ve çift hörgüçlü deve Orta Asya'dan gelmektedir. Çok faydalý ev hayvanlarý olduklarý için, insanlar tarafýndan geniþ bir coðrafyaya yayýlmýþlardýr; özellikle Kuzey Afrika ve Avustralyaya'da yaygýndýrlar. Avustralya'da çok sayýda, insan elinden kaçan yabani olarak yaþamaya baþlamýþ deve sürüleri vardýr.
Doðal yaþam alanlarý çöller, yarý çöller ve diðer kurak bölgelerdir. Yeni Dünya develeri Güney Amerika'nýn batýsýnda ve güneyinde, 5700 metre yüksekliðe kadar varan kurak ve açýk alanlarda yaþar.
Yaþam þekli
Resim:Guanako.jpg|thumb|250px|Diger devegiller gibi Guanakolarda sürü içinde yaþarlar
Sosyal davranýþ ve beslenme
Devegiller gündüz aktif olan hayvanlardýr. Çoðunlukla bir erkek deve, onun çok sayýda diþileri ve bunlarýn yavrularýndan oluþan bir sürü þeklinde yaþarlar. Olgunlaþan erkek develer sürüden kovulur ve kendi aralarýnda bir bekar sürüsü oluþtururlar. Bir diþi grubunun baþýna geçmek için iki erkek deve birbirleri ile çok þiddetli kavgalar yaparlar.
Devegiller yalnýzca bitki ile beslenen tipik otobur hayvanlardýr. Özellikle Eski Dünya develeri çok dikenli ve tuzlu bitkileri de deðerlendirebilirler.
Üreme
360 - 440 gün süren bir gebelikten sonra dünyaya tek bir yavru getirirler. Yavru deve çok kýsa süre içinde ayaða kalkýp annesini takip edebilir. Bir yýla kadar emzirilir ve 2-3 yýl sonra ergenleþir. Yeni Dünya develerinde kanýtlanabilen en uzun ömür 28 yýldýr. Eski Dünya develeri ise 40-50 yaþýna varabilirler.
Sýnýflandýrma ve evrim tarihi
Dýþ sistematik ve evrim tarihi
Devegiller geviþgetirenler ve domuzumsular ile birlikte çift toynaklýlar takýmýna koyulurlar. Kladistik bir bakýþ açýsýnca balinalarda dikkate alýnmasý gerekir. Devegiller eski sýnýflandýrmalarda geviþgetirenler grubuna konulmuþlardýr. Ancak daha yeni zamanlarda yapýlan molekülergenetik araþtýrmalar Cetartiodactyla (çift toynaklýlar ve balinalarýn ortak taksonu) ait olduklarýný göstermiþtir:
Cetartiodactyla (Çift toynaklýlar ve balinalar)
|--Devegiller/Topuktabanlýlar (Tylopoda)
|--N.N.
|--Suoidea ( Domuzgiller ve Pekarigiller)
|--N.N.
|-- Geviþgetirenler (Ruminantia)
|--Cetancodonta
|-- Su aygýrýgiller (Hippopotamidae)
|-- Balinalar (Cetacea)
thumb|240px|
Resim:Alpaka Lama pacos RB3.jpg|thumb|250px| Alpaka (''Lama pacos'')
Topuktabanlýlara ait olan en eski kalýntýlar Kuzey Amerika'da bulunmuþ ve 40-50 milyon yaþýndadýrlar. Ýlk topuktabanlýlarýn yalnýzca Amerika kýtasýnda yaþamýþ olduklarý kabul edilir. Örneðin Miozen çaðýnda yaþamýþ olan '' Aepycamelus'' cinsi fosillerden tanýlýr. Denizlerin su seviyesi alçaldýðý ve Amerika'nýn Asya ile baðlanmasýný saðladýðý bazý dönemlerde Asya kýtasýna ulaþýp oradada yayýlmýþlardýr. Kuzey Amerika'nýn en son deve cinsi '' Camelops'' ancak 10.000 yýl evvel ortadan kaybolmuþtur ve devegiller sadece Güney Amerika'da ve Asya'da kalmýþlardýr. Devegillerin Kuzey Amerika'da tükenmesinin nedenleri iklimsel deðiþkliklermi yoksa Asya'dan göç eden yerlilerin aþýrý av yapmasýndan mý kaynaklandýðý ( Overkill-Hipotezi) olduðu hala tartýþýlmaktadýr.
Ýç sistematik
Günümüzde yasayan devegiller 3 cinse dagilan 4 ya da 6 türden olusurlar:
Eski Dünya develeri (''Camelus'')
Tek hörgüçlü deve (''C. dromedarius'')
Çift hörgüçlü deve (''C. bactrianus'')
Lamalar (''Lama'')
Guanako (''L. guanicoe'')
Lama (''L. glama'')
Alpaka (''L. pacos'')
Vikunyalar (''Vicugna'')
Vikunya (''V. vicugna'')
Lama cinsinin 3 türe bölünmesi konusunda tüm bilimciler ayný fikirde deðildir. Yabani yaþayan guanako, ve guanakodan türetilmiþ olan evcil lama ve alpaka türlerinin tek bir tür olduðunu savunan bilimcilerde vardýr. Çünkü bu üç türün arasýnda birçok karýþmalardan oluþan melezler bulunur.
Ama Eski Dünya develeri hakkýnda da farklý görüþlere rastlanýlabilir. Tek hörgüçlü deve bazý zoologlar tarafýndan evcil bir tür (''Camelus bactrianus'') ve yabani bir tür (''C. ferus'') olarak 2 türe ayýrýlýr.
Deve melezleri
Hem Eski Dünya hem de Yeni Dünya develerinde melezler vardýr. Tek ve Çift hörgüçlü develer birbirleri ile üreyebilirler, ve hatta ortaya çýkan yavrularda kendilerince üretken olurlar. Bu ''Tulu'' veya ''Buht'' denilen melezlerin ya tek bir uzun hörgüçü ya da biri uzun diðeri kýsa olan iki hörgüçü olur. Yeni Dünya develeride ayný þekilde birbirleri ile üreyebilir ve üretken verimli yavrular dünyaya getirebilirler.
Bilimciler suni dölleme ile Eski ve Yeni Dünya develeri arasýnda da karýþým oluþturmayý baþarmýþlardýr. Bu melezlere „Kama“ adý verilmiþtir.
Develer ve Ýnsanlar
thumb|250px|Develer yük ve binek hayvanlarý olarak günümüze kadar hala çok faydalý ev hayvanlarýdýr
Evcilleþtirilmesi
Hem Asya'da hemde Amerika'da devegillerin 5000 yýl evvel çoktan evcilleþtirilmiþ olduklarý kabul edilir. Devegiller hem yük ve binek hayvanlarý, hemde yün, et ve süt elde etmek için evcilleþtirilmiþ ve günümüze kadar hala bu sebeblerden tutulmaktadýrlar.
Lama ve alpaka insanlarýn elinde guanako türünden geliþtirilmiþ olan türlerdir. Tek hörgüçlü deve günümüzde artýk sadece evcil hayvan olarak varolmaktadýr. En son yabani olarak yaþayanlarýn 2000 yýl evvel yok olduðu tahmin edilir. Çift hörgüçlü devenin yabani olarak yaþayan son birkaç sürüleri Çin'de ve Moðolistan'da bulunur.
Kitaplar
Bernhard Grzimek: ''Grzimeks Tierleben. Enzyklopí¤die des Tierreichs.'' Bechtermünz 2001. ISBN 3828916031
Ronald M. Nowak: ''Walker's Mammals of the World''. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999. ISBN 0801857899
D. E. Wilson & D. M. Reeder: ''Mammal Species of the World''. Johns Hopkins University Press, 2005. ISBN 0801882214
Dýþ baðlantýlar
Commons-ufak|category:Camelidae
Species-ufak|category:Camelidae
http://www.fmnh.helsinki.fi/users/haaramo/Metazoa/Deuterostoma/Chordata/Synapsida/Eutheria/Artiodactyla/Cameloidea/Camelidae.htm Kladogramm in Mikko's Phylogeny Archive
http://www.kamel-handel.de Übersicht zur Systematik, den Kamelarten sowie Wissenswertes zu Anatomie und Lebensraum
http://www.camelidae.de/ Kamelseite
http://www.cnn.com/EARTH/9801/20/cama.ap/ CNN - "Scientists produce first cross between camel and llama"
Bu makale, online kullanýcý topluluðu tarafýndan oluþturulan ve düzenlenen özgür ansiklopedi projesi Wikipedia'nýn Türkçe versiyonu
Vikipedi'deki Devegiller maddesinden kopyalanmýþtýr. Bu makale,
GNU Özgür Belgeleme Lisansý ilkeleri kapsamýnda özgürce kullanýlabilir.
Ýlgili bilgi baþlýklarý
Ýlgili bilgiler: Taksokutu Afrika Alpaka Animalia Arap Yarýmadasý Artiodactyla Avustralya Balinalar Bilimsel sýnýflandýrma Chordata
Ansiklopedi tarayýcý
