Cengiz Aytmatov (
Kırgızca: Чыңгыз Айтматов (Çıňğız Aytmatov),
Rusça: Чингиз Торекулович Айтматов) (d.
12 Aralık 1928,
Kırgızistan - ö.
10 Haziran 2008,
Almanya). Kırgız
edebiyatçı,
gazeteci,
çevirmen ve
siyasetçi.
Kırgız yazarı, çevirmen, gazeteci ve politikacı Aytmatov, 12 Aralık 1928'de Kırgızistan’ın Talas Eyaleti 'ne bağlı Şeker Köyü'nde doğdu.
Bişkek'de Veteriner Fakültesi’nden mezun oldu. Yazarlığa 1952' de başlayan Aytmatov,
1959'da Kırgız Pravdası gazetesinde muhabir oldu. Daha sonra Povesti Gori Stepey (Dağlar ve Steplerden Masallar) adlı öykü kitabıyla büyük ün kazandı. Bu eseri, 1963'te Lenin Ödülü'ne lâyık görüldü ve bu ödül onu aynı zamanda en genç Lenin Ödüllü yazar da yaptı.
Eserlerini,
Kırgızca ve
Rusça olarak kaleme alan Aytmatov, eserlerinin çoğunda tema olarak aşk, dostluk, savaş döneminin acıları ve kahramanlıkları ile Kırgız gençliğinin gelenek ve göreneklerine bağlılığını seçti. Aytmatov, milletinin tarih boyunca kazandığı sosyal, kültürel, ahlaki, edebi, askeri yani bütün maddi ve manevi zenginliğini eserlerine yansıtmış, yaşadığı coğrafyanın insanının tarih içinde kazandığı değerleri, acılarını, kahramanlıklarını, tecrübelerini yazıya döküp ölümsüzleştirmiş, halkının içinde düştüğü zor durumları eserlerinde en güzel şekilde anlatmış, onların çözümlerine dair ipuçları göstermiş, eserlerinde kendi ifadesi ile ‘tipik insan’ı ortaya koymaya çalışmış bir yazardır.
Hikayelerinde milletinin temel mülkü olan milli hafızaya ait efsane, destan, masal, hikaye ve türküleri ve bunların meydana geldiği şartları, ardındaki hikayeleri, insanları kullanırken, Kırgız Türk kültürünü, psikolojisiyle, duyuş ve anlayış tarzıyla, maddi manevi zenginliğiyle o kültürü bina edenlerin evlatlarına yeniden hatırlatmaya çalıştı. Ayrıca hikayelerinde halkının değerlerini, dertlerini, varsa onun içindeki çürümeyi anlatan yazarın en önemli özelliği, özüne bağlılık, kendinden, halkından, coğrafyasından haberdar olma olarak kendini gösteriyor.
Eserleri
Eserleri
Türkçe'nin yanı sıra 150'den fazla dile tercüme edilerek milyonlarca baskıya ulaşan Aytmatov, 1958'de Kırgız Yazarlar Birliği Prezidyumu üyeliğine, 1962'de de Kırgız Sinematografi İşçileri Birliği birinci sekreterliğine getirildi.
Savaş sonrası yazarları arasında yer alan Aytmatov,
Cemile'den önce bir kaç kısa hikaye ve ''Yüzyüzeyi yazdı. Ancak yazarın kendini kanıtlamasını sağlayan kitap Cemile oldu;
Louis Aragon ''Cemileyi "dünyanın en güzel aşk hikayesi" olarak tanımlamıştır.
Eserlerinde
mitolojiye oldukça yakın durdu; ancak onunki antik anlamından farklı olarak mitolojiyi çağdaş bir zeminde sentezlemek ve yeniden yaratmaktı. Eserlerinde
mitlere, efsanelere ve halk hikayelerine göndermeler yapmıştır.
Siyasal Yaşamı
Cengiz Aytmatov; edebi çalışmalarına ek olarak,
Avrupa Birliği,
NATO,
UNESCO ve
Benelüks ülkelerinin Kırgız delegeliğini üstlenmiştir. Ayrıca Kırgızistan Dışişleri eski Bakanı Askar Aytmatov'un babasıdır.
1966'da
SSCB Yüksek Sovyet'i üyeliğine seçildikten sonra da 1967'de SSCB Yazarlar Birliği Yürütme Kurulu üyesi olan ünlü yazar, 1968'de Sovyet Devlet Edebiyat Ödülü’nü aldı. Son yıllarda politikaya da atılan Aytmatov,
Kırgızistan Meclisi'nde Talas Bölgesi Milletvekilliğinin yanı sıra Kırgızistan 'ın
Benelux Devletleri büyükelçiliğini de yapmaktadır. Uluslararası Cengiz Aytmatov Vakfı Onur Başkanlığı’nın yanı sıra “Diyalog Avrasya” dergisinin yayın kurulu üyeliğini de yapan Aytmatov, uluslararası diyalog çalışmalarıyla da tanınmaktadır.
Yapıtlarından Bazıları
''Zorlu Geçit'' (1956)
''Yüzyüze'' (''Лицом к лицу'', 1957)
'' Cemile'' (Kırgız Türkçesi Жамийла, Rusça ''Джамиля'', 1958)
''İlk Öğretmenim'' (''Первый учитель'', 1962)
''Dağlar ve Steplerden Masallar'' (''Повести гор и степей'', 1963)
''Elveda, Gülsarı!'' (''Прощай, Гульсары'', 1966)
'' Beyaz Gemi'' (Kırgız Türkçesi, Ак кеме : Ak Keme) (Rusça''Белый пароход'', 1970)
'' Selvi Boylum Al Yazmalım'', (1970)
''Fuji-Yama'' (''Восхождение на Фудзияму'', ''Fuji Dağının Tepesi'' 1973)
'' Gün Olur Asra Bedel'' ,(Kırgız Türkçesi Кылым карытар бир күн),(Rusça ''И дольше века длится день'', 1980),
''Darağacı - Dişi kurdun Rüyaları'' (''Плаха'', 1988)
''Toprak Ana''
''Cengiz Han'a Küsen Bulut''
''Çocukluğum''
''Kırmızı Elma''
''Dağlar Devrildiğinde-Ebedi Nişanlı'' (Son romanı - 2007)
''Yüzyüze (Лицом к лицу, 1957)''
