BELEDÝYE Alm. Stadtverwaltung (f), Fr. Municipalite (f), Ýng. Municipality. Bir belde halkýnýn ortak, mahalli ihtiyaçlarýný karþýlayan ve hizmetlerini gören, kamu tüzel kiþiliðine sahip mahalli idare birimi, þehremaneti. Belediye kelimesi kökü bakýmýndan Arapça olan ve bir insan topluluðunun yerleþme niyeti ile oturduðu yer anlamýný taþýyan belde kelimesinden gelir. Beldeye iliþkin kuruluþ veya yönetim anlamýndadýr. Osmanlýlar zamanýnda, devlet hizmetl ...

Alm. Stadtverwaltung (f), Fr. Municipalite (f), Ýng. Municipality. Bir belde halkýnýn ortak, mahalli ihtiyaçlarýný karþýlayan ve hizmetlerini gören, kamu tüzel kiþiliðine sahip mahalli idare birimi, þehremaneti. Belediye kelimesi kökü bakýmýndan Arapça olan ve bir insan topluluðunun yerleþme niyeti ile oturduðu yer anlamýný taþýyan belde kelimesinden gelir. Beldeye iliþkin kuruluþ veya yönetim anlamýndadýr.

Osmanlýlar zamanýnda, devlet hizmetleri anlayýþ ve uygulamasý bakýmýndan Ýslam dini esaslarýna baðlý olduðundan, kadýlar, ihtisab aðasý ve vakýflar, belediye hizmetlerinin yürütülmesini üstlenmiþlerdi. Bugünkü anlamda ilk belediye yönetiminin kurulmasý çalýþmalarý Tanzimatý takib eden senelerde özellikle l854-l856 Kýrým Savaþý sýrasýnda ortaya çýkmýþ, Fransýz komün idarelerinden örnek alýnarak l855 yýlýnda Ýstanbul’da ilk defa belediye kuruluþu denemesine giriþilmiþtir. Ýki sene sonra yürürlüðe konulan Belediye Nizamnamesi (tüzüðü) ile Ýstanbul’da semt semt belediye daireleri kurulmasý öngörüldü. Önce azýnlýklarýn çoðunlukta bulunduðu Beyoðlu ve Galata semtinde kurulmasý ve sýrasýyla diðer semtlere de yaygýnlaþtýrýlmasý kabul edildi (l858). l869 senesinde Devlet Þurasýnca hazýrlanan Dersaadet Ýdaresi Belediye Nizamnamesi ile belediye teþkilatýnýn bütün Ýstanbul’a yayýlmasý kararlaþtýrýldý. Bütün belediye dairelerinin üstünde olan þehreminliðinin üç organý vardýr: a) Þehremini (Belediye Reisi), b) Þehremaneti Meclisi, c) Cemiyet-i Umumiyye.

l868’de Taþrada da belediye kurulmasý için talimat verildi. l876’da Teþkilat-ý Esasiyye Kanunu, l877’de Dersaadet Belediye Kanunu ve Vilayet Belediye Kanunu kabul edildi. l9l2’de Belediye þubeleri ve Þehremaneti Meclisi yerine bir “Encümen” kuruldu. Ankara için l6 Þubat l924’de Ankara Þehremaneti Kanunu çýkarýldý.

l930 senesinde çýkarýlan l580 sayýlý kanun ile Cumhuriyet devri belediyeciliðinin temeli atýldý. 1984'te çýkarýlan kanunla metropolitan kentlerin yönetimi için, Büyük Þehir Belediyeleri kuruldu. Ýmar planlama konusunda belediyeler tek baþýna yetkili kýlýndý ve belediye gelirleri arttýrýlarak güçlendirildi.

Nüfusu ne mikdar olursa olsun kaza ve vilayet merkezlerinde ve nüfusu iki binden fazla olan yerlerde belediye teþkilatý mecburidir. Belediye idaresindeki organlar; belediye idaresi, belediye meclisi ile belediye encümeni, belediye baþkaný ve muavinleri, belediye þubeleri mevcud ise þube heyetlerinden ibarettir.

Belediye sýnýrý; belediye idaresinin yetki ve görev alanýný belirten ve çerçeveleyen bir tesbittir. Bir belediyenin emir ve yasaklarýný uygulama, cezalandýrma, gelirlerini toplama ve benzeri hak ve yetkileri belediye sýnýrlarý içinde geçerlidir. Belediye sýnýrlarý dýþýnda esas itibariyle, belediyenin yetkisi kalmaz. Belediye görev ve hizmetleri de bu sýnýrlar içinde görülür.

Kanunen bir yerde belediye kurulmasý için bazý þartlar gereklidir. Bir belediye ya tek bir köyde, ya bir kaç köy birleþerek, köylerle köy kýsýmlarý birleþerek, bir yerin il veya ilçe merkezi olmasý ile veya boþ bir yerde yeni bir yerleþtirme yapýlmak suretiyle kurulur.

Belediyenin bazý vazifeleri: Belediyenin vazifeleri esas itibariyle belde içinde oturan kimselerin mahalli ihtiyaçlarýný karþýlamaktýr. Belediyeye ait bazý vazifeler þunlardýr:

Umuma açýk yerlerin temizliðine, intizamýna bakmak.

Yenilecek, içilecek ve umumun sýhhati ile ilgili kullanýlacak þeylerle, yerlerinin, kanun, nizamname ve talimatnamesine uygun olarak denetlenmesi.

Salgýn ve bulaþýcý hastalýklarýnýn önüne geçmek ve yayýlmasýna mani olmak.

Ölenleri muayene etmek ve gömülmesine izin vermek, mezarlýk iþlerini takib etmek.

Saðlýk þartlarýna uygun olarak mezbahahanelerde ve baþka yerlerde hayvan kesimini denetlemek.

Parlayýcý ve patlayýcý maddelerin konulup korunacaðý depolar yaparak, bunlarýn nizamnamesini ve diðer benzeri depolarýn nizamnamesini kontrol etmek.

Halk ile temas eden hizmet erbabý iþçilerin sýhhi ve fenni muayenesini yapmak.

Belediye dahilindeki toplu nakil vasýtalarýnýn kontrolü ve ücret tesbitini yapmak.

Bütün inþaat tamir ve ilaveler için imar planýna göre ruhsat vermek.

Baþýboþ hayvanlarý kontrol etmek.

Beldenin imar planlarýna uygun olarak geliþmesini kontrol etmek.

Belediye meclisi: Belediye organlarýndan olan meclis, doðrudan doðruya halk tarafýndan seçilir ve normal süresi beþ sene olup, bazý özel durumlarda bu süre uzatýlýr. Meclis üyelerinden herhangi bir sebeple boþalma olduðu takdirde belediye baþkaný meclise katýlacak olan yedek üyenin adýný ilçe seçim kurulu baþkanlýðýna yazýlý olarak sorar ve alýnacak cevaba göre sýrasý gelmiþ olaný üyeliðe davet eder. Üyelikten boþalan yer, partiye aitse davet edilen yedek üye de partili olur.

Encümen: Belediyenin yasama organý olan meclisten baþka mevcut bulunan yürütme organlarýndan encümen, üç deðiþik nitelikte elemanýn bir araya gelmesi ile teþekkül eder. Bu elemanlar þunlardýr: a) Belediye baþkaný;

b) Belediye teþkilat durumuna göre: Yazý iþleri müdürü veya baþkatip, hesab iþleri müdürü veya muhasebeci saðlýk iþleri müdürü veya baþtabib veya tabib, veteriner müdürü veya veteriner, fen iþleri müdürü veya baþmühendis veya mühendis.

c) b’deki sayýnýn yarýsýný geçmemek ve ikiden az olmamak üzere belediye meclisi üyelerinden seçilen üyeler.

Encümen'in vazifeleri: Bütçenin ilk tetkiki; aylýk icmallerin denetlenmesi ve incelenmesi; hesaplar için meclise görüþ beyan etmek; istimlak edilecek yerler hakkýnda hususi karar itasý; beklenmedik sarf mahallerinin tayini; belediye menkullerinden icab edenleri müzayede ile satýþa çýkarmak; belediye cezalarý hakkýndaki kanunlara tevfikan ceza takdiri; memurlarýn terfi ve taltiflerini karara baðlamak.

Baþkan: Belediye baþkaný, baþkanlýk hizmetine beþ senelik bir süre için seçimle iþbaþýna getirilir. Ceza uygulamasý ve kovuþturmasý memurlar için konan kanunlar hükmünce icra edilir. Aldýklarý para ücret veya maaþ olmayýp “ödenek”tir. Baþkan ödenekleri, belediyenin en büyük karar organý olan meclis tarafýndan tayin ve tespit edilir. Belediye baþkaný mal beyanýna tabi deðildir. Belediye baþkanýnýn çalýþmasý belirli bir mesai saati ile kayýtlý ve sýnýrlý deðildir.

Baþkan yardýmcýsý: Lüzumu kadar bulunur. Ankara ve Ýstanbul belediye baþkan yardýmcýlarý belediye baþkanlarýnýn inhalarý üzerine Ýçiþleri Bakanlýðýnca tayin edilir. Tayinler belediye baþkanýnca yapýlýp meclisce tasdik olunur. Ayrýca baþkan; kendi sorumluluðu ve gözetimi altýnda kendine ait görevlerden bir kýsmýný adýna yürütmek ve sonuçlandýrmak üzere yardýmcýlarýna vermek yetkisine sahiptir.

Baþkan yardýmcýlarý memur niteliðinde bulunurlar. Eðer baþkan yardýmcýsý meclis üyesi ise üyeliði bitince vazifesi de biter. Belediye bütçesi baþkan tarafýndan hazýrlanarak eylül ayý baþýnda encümene verilir. Encümen iki ay içinde bütçeyi inceler ve 1 Kasýmda baþkan tarafýndan meclise verilir.

Kaynak: Rehber Ansiklopedisi