Badem ''Prunus dulcis, Prunus amygdalus veya Amygdalus communis'' (bu isimler
sinonimleridir)
gülgiller (Rosaceae) familyasının
Prunoideae'ye alt familyasına bağlı
yaprak döken küçük bir
ağaç. Badem bu ağacın
meyvesidir.
Şeftali ile birlikte ''
Prunus''un altcinsi ''Amygdalus''un içinde yer alır.
''Prunus''un diğer üyelerinin (örneğin
erik ve
kiraz) aksine meyve tatlı, etli dış çevreye sahip değildir. Bunun yerine derimsi bir örtü ile kaplıdır ve bunun içinde, sert bir kabuk ile kaplı yenilebilir çekirdek kısım bulunur. Bu kısım ''
kuru yemiş'' olarak tüketilir.
Ağaç güneybatı
Asya'ya özgüdür. Evcilleştirilmiş formu
İngiliz adalarına kadar kuzeyde yetiştirilebilir. Küçük bir ağaçtır, 4-9 m uzunluğuna ulaşır. Mızraksı
yapraklar yaklaşık 6-12 cm uzunluğunda olup kenarı dişlidir. Çiçekler genelde beyaz veya açık pembe, 5
taç yapraklı ve 3-5 cm çaplıdırlar. Yapraklardan önce erken ilkbaharda açarlar.
Köken ve Tarih
Bademin yabani formu
Akdeniz bölgesi'nde
Suriye,
Lübnan,
İsrail ve
Ürdün'de yetişir. Bademler tarımsal olarak ilk kez burada yetiştirilmiş olmalı. Yetiştirilme ve evcilleştirilmesinden önce, yabani bademler yiyecek olarak toplanır ve büyük ihtimalle toksisitelerini kavurma benzeri yollarla arındırılırlardı. Evcilleştirilmiş bademler Yakın Doğu'da
Erken Tunç Çağı'nda (veya belki de kısa bir süre daha öncesinde) ortaya çıkmıştırlar. Arkeolojik açıdan badem,
Tutankhamon'un kabrinde (yaklaşık MÖ 1325) bulunan meyvelerdendir.
Ekolojik istekleri ve üretim
Global badem üretimi yaklaşık 1,5 milyon tondur.
Yunanistan,
İran,
İtalya,
Fas,
Portekiz,
İspanya,
Suriye,
Türkiye ve
ABD ana üreticilerindendir.
Sıcak, ılık iklim ister, kurağa çok dayanır. Nemli havadan, soğuk rüzgardan hoşlanmaz. İlkbaharda erken çiçek açtığı için, geç gelen kırağılarda çiçekleri donar, meyve yapamaz.
Badem daha çok aşıyla yetiştirilir. Bazı çeşitleri
tohumla da ürer. Fidanlar 3-4 yaşında meyveye yatar. 40-50 yıl ömrü vardır. Olgunlaşan meyvelerin dış kabuğu kurur ve açılır. Kendiliğnden yere düşenler toplanır.
Badem çeşitleri
Diş bademi: Yarı yumuşak kabukludur. Meyvesi iri; kabuğu delikli, kalınca yumuşak ve sarıdır. Dişle kolay kırılır. İçi yassı, geniş ve tatlıdır. Eylül'de olgunlaşır.
Taş bademi: Meyvesi orta iri, kabuğu sarı ve serttir. Zor kırılır. İçi dolgun, tatlı ve dayanıklıdır. Ekimde olgunlaşır.
Kullanımı
Çağlası, meyve içi çerez olarak yenir; şekerlere, pastalara konur. Ayrıca ikisi arasında taze iç badem olarakta tüketilmektedir. Yağı sanayide kullanılır. Bademin bileşiminde %54 yağ, %16,9 nişasta vardır. Madensel tuz ve vitamince zengindir.Kaynaklar
Vikipedi
