Antakya, Hatay hakkýnda bilgi

Antakya (Diðer dillerde Antiochia, Antioch, Antioche, Antiochië, انطاكيّة Hatay ilinin merkez ilçesidir. Türkiye'nin en güneydeki il merkezidir.

Yeri ve Nüfusu

Nur Daðlarý'nýn (Amanos Daðlarý) güney ucunu oluþturan kýsým ile güneye, Suriye'ye doðru uzanan Habib-i Neccar Daðý arasýnda yerleþmiþtir. Nüfusu 145.000 civarýdýr. Merkez ilçenin 22 belediyesi, 66 köyü vardýr. Yakýn ilçelerden Yayladaðý ve Cilvegözü( Reyhanlý ilçesi) sýnýr kapýlarý Suriye'ye açýlýr.Nüfusun yarýsýndan fazlasý araplardan oluþur.Fazla göç almadýðýndan dolayý kültürel yapýsýný hala korumaktadýr.

Tarih

Antakya civarýnýn tarihi, þehrin kuruluþuna göre çok daha eskidir. Osmanlýca efsanevi bir el yazmasýna göre Antakya dünyada kurulan ilk dört kentten biridir. Deðiþik kaynaklarda belirtildiði gibi, Tell-Açana höyüðündeki kazýlar Kalkolitik Çaðdan (Ý.Ö.5000-4000) itibaren yörenin yerleþim için kullanýldýðýný göstermektedir. Anadolu'yu Filistin ve Suriye'ye baðlayan yol üzerinde, Mezopotamya'yý Doðu Akdeniz'e baðlayan noktalardan biri olmasý nedeniyle Hatay'ýn eski bir yol güzergahý olduðu çok açýktýr. Burasý Hitit ve Eski Mýsýr Ýmparatorluklarýnýn sýnýrlarýný oluþturan bölgenin eþiðindeydi. Makedonyalý Büyük Ýskender'in doðuya doðru fetihlerini sürdürürken Pers Kralý Darius (Codomannus)'la yaptýðý savaþlardan birinin Ý.Ö.333 yýlýnda Issus yakýnlarýnda, bugünkü Payas Ýlçesinde, Pinarus nehri (bugünkü Deliçay) üzerinde gerçekleþtirildiði düþünülmektedir. Bunun hemen ardýndan Gaugamela denilen yerdeki savaþta Büyük Ýskender'in ordusunun galip gelmesinden sonra Ýskender, Fenike topraklarýný elde etmek amacýyla Asi (Orontes) boyunca güneye ilerledi. Suriye ve Mezopotamya bölgesi Makedonyalýlarýn eline geçti. Ancak Büyük Ýskender'in M.Ö.323 yýlýnda Babil'deyken ölmesinin ardýndan fethedilen topraklar Ýskender'in komutanlarý arasýnda bölündü. Suriye ve Mezopotamya bölgesi üzerindeki güç savaþý Seleucus Nicator'un lehine sonuçlandý(M.Ö.301). Öncelikle Seleucus Krallýðýnýn baþkenti olarak, Akdeniz kenarýnda bir liman olduðundan Seleucia Pieria (bugünkü Samandað) seçilmiþti. Seleucus, yendiði rakibi Antigonus'un bugünkü Antakya'nýn 5 km. kadar kuzeyindeki yönetim merkezi Antigonia'yý yýkarak halkýný kendi adýyla kurduðu bu yeni baþkente naklettirdi. Ancak Mezopotamya civarý ve güney Suriye'nin kontrol edilebilmesi açýsýndan ve Seleucia'nýn denizden gelecek saldýrýlara açýk olmasý nedeniyle yeni bir kent, Antiocheia kuruldu. thumb|right| Antakya'nýn iyilik tanrýçasý Tyche, Vatikan Müzeleri Kent, yendiði rakibinin Antigonia'sýyla ayný yerde deðildi, daha güneyde Silpius Daðý eteðinde ve Orontes (Asi) kenarýnda kuruldu (M.Ö.300). Antakya'nýn Seleucus Krallýðý'nýn baþkenti olmasý Seleucus Nicator'un ölümünden sonra oðlu Antiochus Soter(M.Ö.281-261) zamanýnda olmuþtur. Hatay'ýn anavatan Türkiye'ye katýlmasý öncesinde, 2 Eylül 1938 tarihinde 10 aylýk bir süre varlýðýný sürdüren Hatay Devleti kuruldu. Topraklarý, Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam) belgelerinde Ýskenderun Sancaðý olarak yer alan bölgeydi. 16 Haziran 1939'da TBMM'nde alýnan kararla Türkiye ile Hatay Devleti arasýndaki sýnýr çizgisi kaldýrýlarak geçersiz kýlýndý. 23 Temmuz 1939'da ise anavatana katýlma, son Fransýz kýtasýnýn kýþladan çýkmasýyla ve Fransýz kýtasýnýn da yeraldýðý törenle kýþlaya Türk bayraðý çekilmesiyle tamamlanmýþ oldu. thumb|left| Antakya'dan mozaik (týklayýnýz) Antakya Müzesinden bir mozaik ''(© : Necati Alkan 2005)'' ''Antakya, dünyanýn ikinci en zengin mozaik müzesine sahiptir.'' Antakya Türkiyenin Kültür Baþkentidir.

Antakya'nýn Coðrafyasý

Anadolu'nun güneyinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin sýnýr vilayetlerinden biri olan Hatay ilinin yönetim merkezi Antakya, 36 10' kuzey enlemi ve 36 06' doðu boylamý ile yurdumuzun en güneyinde yer alan kent niteliðindeki yerleþme merkezidir. Akdeniz iklim bölgesinin doðu ucunda, kýyýdan 22 km. kadar içerde olar kentin denizden yüksekliði yaklaþýk 80 m.dir. Kuzeyde Nur Daðlarý ile güneyde Kel Dað (Cebel-i Akra) arasýnda kalan Aþaðý Asi Vadisi'nin baþlangýcýnda, Kel Daðý'nýn kuzeydoðusunda, 440 m. rakýmlý Habib-i Neccar Daðý'nýn eteklerindedir. Kentin kuzeydoðusuna doðru geliþen ve Hatay çöküntü alanýnýn ortasýnda yer alan Amik Ovasý, zirai potansiyeli çok yüksek kalýn bir alüvoyal toprak tabakasý ile kaplý olup, ayný zamanda ilin en büyük toprak düzlüðünü oluþturur. Baþta Asi Nehri olmak üzere, Karasu ve Afrin Çayý ile beslenen Amik Ovasý'nda, yakýn zamanlara kadar Amik Gölü adý ile bilinen bir göl vardý. Ancak uzunluðu 16 km., geniþliði 10 km. olan gölün ve göl çevresindeki bataklýklarla beraber 310 km2'yi bulan arazinin bir bölümünün kurutulmasý ile göl kayboldu. DSÝ tarafýndan yürütülen ve 1955 yýlýnda baþlayýp 1980 yýlýnda tamamlanmýþ olan kurutma iþlemi sonucunda elde edilen zirai verimi yüksek topraklar çiftçilere daðýtýlarak tarýma açýlmýþtýr. Antakya'nýn ortasýndan geçen ve ovanýn kurutulmasý çalýþmalarý sýrasýnda nehir yataðýnýn kentin içinden geçen kýsmý ýslah edilerek düzgün bir kanal haline getirilmiþ, Antik Çað'ýn Orontes'i olan günümüzün Asi Nehri'nin kaynaðý, Lübnan Daðlarý'dýr. Nur ve Keldað arasýnda bir yatak oluþturan Asi Nehri'nin toplam uzunluðu 380 km. olup, nehrin büyük bölümü Suriye topraklarý içinde bulunmaktadýr. Kuzey yönünde yaklaþýk 30 km. boyunca Türkiye-Suriye sýnýrýný oluþturacak þekilde akan Asi Nehri, topraklarýmýza girdikten sonra batýya döner ve bugün hemen hemen tümü kurutulmuþ olan Amik Gölü'nün ayaðý Küçük Asi ile birleþtikten sonra güneydoðu doðrultusuna yönelir ve yaklaþýk 40 km. sonra Samandað'ýn güneyinde bir delta oluþturarak Akdeniz'e kavuþur. Antik çaðda küçük tonajlý nehir gemilerinin seyrüseferine imkan veren ve Antakya'yý asýrlar boyu Akdeniz'e bir su yolu ile baðlanmýþ olan Asi Nehri'nin bugün akýttýðý ortalama su miktarý, kentin içinde 5.04 m3/sn.dir. Asi'nin Antakya içinden geçen ve bir kanal haline getirilmiþ olan yataðý, yaklaþýk 2 km. uzunluðunda ve 30-35 m. geniþliðindedir. Kentin kuzeydoðusunda, üzerinde Demir Kapý'nýn yer aldýðý, St. Piyer Kilisesi yakýnýndan geçen ve bir sel yataðý niteliðinde olan Hacý Kürüþ Deresi ile güneybatýdaki Hamþen Deresi (Memekli Köprü'nün altýndan ve kýþlanýn yanýndan geçen) Habib Neccar Daðý'ndan doðarak Asi'ye doðru akan iki önemli su yataðýdýr. XIX. yüzyýldan beri nehrin karþý tarafýnda, kuzeybatýdaki düzlüklerde kurulan yeni mahallelerle büyüyerek kendi mimari karakteri içinde geliþen Yeni Antakya'yý nehir ile Habib Neccar Daðý arasýnda kalan Eski Antakya'ya baðlayan dört köprüden üçü, bulunduklarý yer ve malzemeleri itibariyle tamamiyle yeni köprülerdir. Ýçlerinde en eskisi olan dördüncü köprü ise asýrlarca yaya ve araç trafiðine hizmet etmiþ olan eski köprünün bulunduðu yerde, modern malzeme kullanýlarak inþa edilmiþ, yeni bir köprüdür. Amik Gölü'nün Asi Nehri aracýlýðý ile kurutulmasý projesi çerçevesinde, Asi'nin geniþletilmesi ve yataðýnýn taranmasý çalýþmalarý sýrasýnda kentin Roma Çaðý'ndan beri ayakta duran bu ünlü taþ köprüsü (ki Diocletian zamanýnda yapýldýðý tahmin edilir), 1972 yýlýnda hunharca ve acýmasýzca yýkýlarak yerine bugünkü betonarme köprü inþa edilmiþtir. Tepelerin zirvelerine týrmanarak kenti çepeçevre saran sur kalýntýlarý ve kalesiyle kentin adeta simgesi olan ve eteklerinde Antakya'nýn kurulu olduðu Habib Neccar Daðý, kenti güneybatý-kuzeydoðu istikametinde sýnýrlayan bir dizi tepelerin oluþturduðu doðal bir engeldir. Antik Çaðdaki ismi Silpius olan Habib Neccar Daðý'ný da içine alan Keldað sýrasý, altyapý serpantin ve gabro gibi yeþil renkli kütlelerin oluþturduðu, üst kýsýmlarda ise bazalt ve kalkerin hakim olduðu jeolojik bir yapýya sahiptir. Habib Neccar'ýn kuzeybatý yamaçlarý, genç faylarýn dik basamaklar oluþturduðu parçalanmýþ, arýzalý yüzeyler halindedir. Antakya ve civarýnda Akdeniz iklim tipi egemendir. Bu nedenle kentte yazlar sýcak ve kurak, kýþlar ýlýk ve yaðýþlý geçer. Ancak, kýyý þeridi ile daðlarýn arka kýsýmlarý ve yükseltisi fazla olan yerler arasýnda iklim koþullarýndaki bölgesel farklar nedeniyle Antakya'daki iklim koþullarý kýyý þeridine kýyasla biraz farklýlýk gösterir. Bu nedenle sýcaklýk, kýyýlarda yüksek deðerlerde kalýr. Yazlarýn, kýyý þeridine kýyasla daha serin geçmesinin bir nedeni de en sýcak ortalamalarýn kaydedildiði aylarýn ayný zamanda, Antakya'da rüzgarýn en hýzlý estiði ve en çok esme sayýsýna ulaþtýðý aylar oluþudur.

Antakya'ya gidilince yenmesi gerekenler: peynirli künefe baþta olmak üzere, biberli ya da katýklý ekmek, içli köfte, dürüm kebap ve mutlaka humus, bakla ezmesi, Sürki.

Baðlý Beldeler

Avsuyu Çekmece Dursunlu Ekinci Gümüþgöze Güzelburç Harbiye Karaali Karlýsu Kuzeytepe Küçükdalyan Maþuklu Narlýca Odabaþý Ovakent Serinyol Subaþý Þenköy Toygarlý Turunçlu Yeþilpýnar ==Baðlý Köyler Açýkdere, Akçurun, Akçaova, Alaattin, Alahan, Alazý, Anayazý, Apaydýn, Arpahan, Aþaðýoba, Aþaðýokçular, Bahçeköy, Balýklýdere, Ballýöz, Bitiren, Bostancýk, Boþin, Bozhüyük, Bozlu, Büyükdalyan, Çardaklý, Çatbaþý, Çayýr, Daðdüzü, Deðirmenyolu, Demirköprü, Derince, Dikmece, Doðanköy, Döver, Gökçegöz, Güldüren, Güneysöðüt, Günyazý, Hanyolu, Hasanlý, Karþýyaka, Kesecik, Koçören, Kuruyer, Madenboyu, Mansurlu, Maraþboðazý, Melekli, Meydancýk, Oðlakören, Orhanlý, Paþaköy, Saçaklý, Samankaya, Saraycýk, Sinanlý, Sofular, Soðuksu, Suvatlý, Tahtaköprü, Tanýþma, Turfanda, Uzunaliç, Üçgedik, Üzümdalý, Yaylacýk, Yeþilova, Yoncakaya, Yukarýokçular, Zülüflühan, yakuplu,

Linkler

http://www.antakyarehberi.com Antakya ile ilgili neredeyse her þey

http://www.hatay.gov.tr Hatay Valiliði websitesi

http://www.hatay.cc/Hatay-Tarihi Hatay Tarihi

http://cat.une.edu.au/page/antioch Antakya'da Arkeoloji

http://www.sacred-destinations.com/turkey/antioch.html Kutsal Yerler

http://www.clevelandart.org/exhibcef/antiochexhib/illusmag/City_Map.jpg Antik Antakya Harita

http://www.pbase.com/dosseman/antakya_museum Antakya Müzesi

http://antakyageyikleri.tripod.com/anasayfa.htm Antakya Geyikleri (Antakya hakkýnda farklý konular) ''(Tarih kýsmý bilgileri için, www.antakyarehberi.com'daki, Prof.Dr.Ataman DEMÝR: ÇAÄžLAR ÝÇÝNDE ANTAKYA adlý kitabýndan alýnmýþ tarih bölümü, Hatay Valiliði websitesi ve www.livius.org'dan yararlanýlmýþtýr.)'' ==Antakya'yý sevenlerin siteleri==

http://www.geocities.com/silentworld Sevgi Ünal'ýn Antakya Sevgisi Sitesi

Yabancý Dilde Siteler

http://www.livius.org/a/turkey/antioch/antioch.html livius.org- Tarih Makaleleri

http://www.sacred-destinations.com/turkey/antioch.html Antioch (Antakya) {{Hatay ilçeler}}

---

Bu makale, online kullanýcý topluluðu tarafýndan oluþturulan ve düzenlenen özgür ansiklopedi projesi Wikipedia'nýn Türkçe versiyonu Vikipedi'deki Antakya, Hatay maddesinden kopyalanmýþtýr. Bu makale, GNU Özgür Belgeleme Lisansý ilkeleri kapsamýnda özgürce kullanýlabilir.