Adigeler hakkýnda bilgi

Ý çindekiler

1) En Ýlkel Sosyal Yapýlanma 2) Klan ve Kabile Örgütlenmesinin Ortaya Çýkýþý 3) Kabile Toplumunun Çözülmesi: Feodalizin Ortaya Çýkýþý 4) 19.yüzyýlda Adigey’in Sosyal Yapýsý 5) Kabilelere Göre Egemen Sýnýf Sömürülen Köylü Sýnýfý 6) Tlfkotller 7) 18.yüzyýl Baþlarý ve Adige Köylü Hareketleri 8) Müridizm ve Adige Köylülüðü 9) Sürgün

En Ýlkel Sosyal Yapýlanma

Kafkasya'da ilk insan izlerinin ortaya çýkmasý çok eski tarihlere dayanýr. Üstelik Güney Kafkasya birçok tarihçiye göre insan soyunun ilk ortaya çýktýðý dönemlere dek uzanýr. Ancak Kafkasya'da insanýn varlýðý, özellikle Kuzey Kafkasya'da ki varlýðý, buzul dönemleriyle kesintiye uðrar. Kesintisiz oluþumu son buzul dönemin bitmesiyle MÖ.12000 yýllarý dolaylarýnda baþlar. Ýlk baþta ilkel sürüdür insan topluluklarý. Yiyecek toplayýcýlýk ve avcýlýk sürünün bütün üyelerinin katýlmasýný gerektiren iþlerdir. Yiyecek toplama iþleri açýsýndan erkeklerle diþiler arasýnda bir ayrým yoktur.Yiyecek toplayýcýlýk avcýlýk ile yaþayan ilkel sürü mutlak olarak anaerkil ve endogamiktir.

Klan ve Kabile Örgütlenmesinin Ortaya Çýkýþý

Üretim araçlarý geliþtikçe ve üretimdeki kazanýmlar arttýkça ilkel sürü daha geliþmiþ bir sosyal ve ekonomik örgütlenmeye býrakacaktýr kendini. Bu klan örgütlenmesidir. Adigelerde "tlako" klanýn karþýlýðýdýr. Klanlar egzogamiktir, yani klan (tlako) içi evlenme yasaktýr. Ýlkel-komünal döneme iliþkin bu özellik, bir üst yapý kalýntýsý olarak günümüzde de aramýzda sürer.

Kabile sisteminin en alt birimi olan klanýn baþlýca özellikleri þunlardýr:

Klan totemiktir:

Totemizm kabile toplumunun alt aþamalarýna özgü büyüsel-dini sistemdir. Kabile toplumu geliþtikçe totemizm biçimsel ve soyut bir durum aldý. Adigeler'de hayvan adlý soyadlarý totemizmin üst yapý kalýntýlarý olabilir. Bir çok hayvan adlý ya da hayvan önekli tlako vardýr.

Klan egzogamiktir:

Klan içi evlilik yasaktýr. Kabile örgütlenmesi klan (tlako) içi evliliðin yasak olduðu kan baðýna dayalýdýr. Kanbaðý ise özellikle baþlangýçta ana tarafýndan belirlenmektedir. Kabile topluluðuna geçiþte anaerkillik bir süre devam eder. Kafkasya'lý Kimmerler ovalarda yaþadýklarýndan çoban kabile topluluklarý ve MÖ. 8. yy. da kabile içinde ileri bir aþama olan ataerkilliðe geçmiþlerdir.Eðer doða koþullarý tarýmý, özellikle bahçe tarýmý ve çapa tarýmýný gerektiriyorsa, kadýnýn üretimdeki aðýrlýðý uzun bir süre daha devam edecaktir. Kimmerler ataerkilliði yaþarken, ayný federasyon içinde olan ve bugünkü Adigelerin atalarý olan Meotlar anaerkil idi. Sýnýfsýz Adige toplumunun yaþamýný yansýtan Nartlar'da Setenay Guaþe'nin aðýrlýðý anaerkil toplum yapýsýnýn göstergesidir. Ýlkel kabile toplumunda mülkiyet kollektifdir:Çok gerilerde kabile sisteminin alt aþamalarýnda, topluluðun yaþamasý için mutlaka herkesin çalýþmasý gerekirken, artýk çalýþamayacak durumda olan yaþlýlar ölüme terk ediliyorlardý. Destana göre Nartlar yaþlananlarý öldürürler ve kan gütme geleneðini sertçe sürdürürlerdi. Daha sonra av alanlarý, iklim deðiþiklikleri, vb... hakkýndaki deneyimleri onlarý geleneksel bilginin doðal depolarý durumuna getirdiðinde, yaþlýlar ekonomik bir deðer kazandýlar, yaþamalarýna ve üretimden pay almalarýna izin verildi. Kafkasya'da Adigeler 15-16. yy.'lara kadar, bazý daðlý Kafkas halklarýda 19. yy'ýn baþlarýna kadar kabile yapýsýný korumuþlardýr. 19. yy'da Çeçenlerin toprak paylaþýmlarý, kabile toplumunun kollektif mülkiyeti için iyi bir örnektir. Adigelerin "çýpkhe" dediði iþaretler tlakonun ortak mülkiyetini belirleyen iþaretler olsa gerek.

Kabile toplumu demokratiktir:

Sýnýfsýz Adige toplumuna iliþkin yiðitlik efsaneleri

Nartlarýn sosyal yapýsý Adige kabile toplumu yapýsýna ýþýk tutmaktadýr. Nartlar'da ayaðýna çarýk geçirebilen herkes Khase'ye katýlabilmektedir. Sefere ve savaþ iþlerine karar veren, kabileye alýnacak kiþileri, ordu yöneticisi (Dzepþ) ile baþkaný seçecek ya da görevden uzaklaþtýracak olan, baþka bir soy ile birleþmeye birlikte savaþmaya, yakýnlýk kurmaya ve topraðýnda yerleþtirmeye karar veren Khase'dir.

Kabile Toplumunun Çözülmesi: Feodalizmin Ortaya Çýkýþý

Ovalar üretimin ve üretim araçlarýnýn geliþmesine daha uygundur. Ancak Kafkasyalýlar, Ýskitlerin, Sarmatlarýn, Moðollarýn ve daha sonra Çarlýk Rusyasý’nýn baskýsýyla derin vadilere sýkýþmýþlar ve toplumsal organizasyonlarýný geliþtirememiþlerdir. Adigeler'in 15. yy.'a dek kurabildikleri en güçlü politik birlikler, bir devlet taslaðý olan kabileler federasyonudur. Adigeler MÖ. 8. yy. dolaylarýnda ki Meotlar'dan, MS. 15. yy.'a kadar kabileler federasyonu biçiminde organize olduklarýndan, geniþ bir alana yayýlmýþ olmalarýna karþýn ortak bir kültür ve politik geliþim çizgisi gösteriyorlardý. Kabile toplumunun çözülmesi, toplumun toplam üretiminin, toplumun gerekli tüketiminden fazla olmasýyla ortaya çýkar.

15. yy.'da Adigey'de 19. yy.'da Çeçenya'da görülen durum budur. Ancak kabilenin çöküþünü getiren koþullar yalnýz doðal durumlarda üretimin artmasýyla olmamýþtýr. Tesadüfi çatýþmalar Adigelerin "zek'ue" dediði yaðma akýnlarýna dönüþür. Ele geçirilen ganimet Zek'ue grubunun elemanlarý arasýnda paylaþýlýr. Ancak bu bölüþüm eþit olarak yapýlmadan önce, grup þefi küçük de olsa bir pay alýr. Giderek bu yaðma ve çapul akýnlarý savaþ þefleri (Dzepþ) etrafýnda az çok istikralý askeri maiyetlerin oluþmasýna ve bu þeflerin ve maiyetlerinin, kabilenin ya da klanýn diðer elemanlarýna göre daha zengin bir duruma gelmelerini saðlar. 1470'lerde Adigey'de bulunan Ýtalyan seyyah Ýnteriano, worklerin çalýþmayýp yaðma ve talanla yaþadýklarýný yazar. Bu 15. yy.'da Adigey'de askeri aristokrasinin oluþtuðunu ve kabile iliþkilerinin çözülmeye baþladýðýný gösterir. Kadýn, çocuklar ve toprak þefleri için özel paylarýn ayrýlmasýndan sonra, yaðmacýlar arasýnda kurayla paylaþýlýr. Bu alternatif, ataerkil köleliðin "wunevut" sýnýfýnýn oluþumunun tohumlarýný ortaya çýkarýr. Feodal toplumda wunevut sýnýfý, ataerkil toplumdaki köleliðin kalýntýsýdýr ve zamanla serfliðe (Pþýtlý) dönüþür. Doðal olarak Adigey'de feodalizm geliþimin tamamlayamadýðýndan bu dönüþüm sürecide yaþanmamýþtýr. Kafkasya'da son yüzyýllara kadar gelen kollektivist ekonomi, üretim araçlarýnýn geliþmesi, sabanýn kullanýlmasý, tarým tekniðinin geliþmesiyle toplumun kendini devam ettirmesi için gerekli olan üretimden fazlasý elde edildiðinde çözülmeye baþladý. Klan ve kabile savaþlarý da feodalizmin geliþimine ivme verdi. Feodalizm Adigey'de ve Kabardey'de 15. ve 16. yüzyýllarda, Abhazya'da 18. ve 19. yüzyýllarda, Daðýstan'ýn daðlýk kesimlerinde 19. yüzyýl baþlarýnda ovalýk ve daðlýk kesimlerinde daha önce, Çeçenya'da 19. yüzyýl baþlarýnda geliþmeye baþladý.

19. Yüzyýlda Adigey'in Sosyal Yapýsý

Adýgeler eski dönemlerden beri kabileler federasyonu biçiminde örgütlendiklerinde, çok sayýda kabileye bölünmüþ olmalarýna karþýn, ortak bir kültür ve aþaðý yukarý ortak politik geliþim çizgisi gösteriyorlardý. Adýgey'de ataerkil klan sistemi 15.-16. yüzyýllarda parçalanmaya ve feodalizm geliþmeye baþladý. Ancak feodalizmin tam geliþmesi 19. yy. baþlarýnda henüz tamamlanmamýþtý. O sýralarda Adýgelerin yaþamý çoðunlukla doðal ekonomi üzerine kuruluydu. Yani zanaat üretiminin olmadýðý, mal mübadelesinin geliþmediði, tarýma dayalý, kendi kendine yeterli kapalý ekonomi üzerine kuruluydu. Kendi aralarýndaki ticaret zayýftý. Ticarette para kullanýlmazdý. Deðiþ-tokuþ ticareti egemen idi. Bütün kabilelerin sýnýfsal yapýsý ayný deðildi. Feodalizmin geliþmiþlik düzeyi her kabilede ayrýydý. Bunu yarý-feodal ve feodal kabileler olarak iki ana bölümde, sýnýflarý ise; egemen sýnýflar, baðýmlýlar ve tifekotl'ler olarak üç ana bölümde incelemek konuyu daha anlaþýlýr kýlacaktýr.

Kabilelere Göre Egemen Sýnýf

Yarý-feodal Kabileler:

Coðrafi konumlarý gereði üretim araçlarýný, dolayýsýyla üretim iliþkilerini geliþtirememiþ kabilelerdir. Abzakhlar, Þapsýðlar, Natuhaylar ve Vubýhlar yarý-feodal kabilelerdir. Bunlarda Pþi sýnýfý yoktur. Egemen sýnýfý tlekotleþler ve çeþitli kademe workler oluþturur.

Feodal Kabileler:

Diðer kabilelere oranla nisbeten ovalýk kesimde oturan, dolayýsýyla üretim araçlarýný, üretim ve üretim iliþkilerini geliþtirebilmiþ kabilelerdir. Bjeduð, Ç'emguy (Kemirguey), Hatukay, Yecerkoy ve Mehoþ'lar feodal kabileleri oluþturur. Bunlarda egemen sýnýfý piþler ve çeþitli kademe workler oluþturur.

Sömürülen Köylü Sýnýfý

Wuneutlar, pþitliler ve oglardýr. Tifekotl'lerin (özgür köylü) feodallere karþý bazý yükümlülükleri olmasýna karþýn, köylü ayaklanmalarýnýn ve baðýmsýzlýk savaþýnýn temellerini oluþturan bu sýnýfýn konumu süreç içinde deðiþmiþtir. Wuneut'lar: Hiç bir hakka sahip olmayan kölelerdi. Ýlk wuneutler komþu kabilelerle yapýlan savaþlarda elde edilen kadýn ve erkek esirlerdi. Daha sonraki yýllarda, baðýmlý köylülerden efendilerine baþkaldýranlar ya da borçlanýpda borcunu ödeyemeyen köylüler wuneut yapýlmaya baþlanmýþtýr. Feodal üretim tarzýnda temel üretici pþitli sýnýfý idi. Wuneutlar çalýþtýklarý topraklar üzerinde hiç bir hakka sahip olmadýklarýndan, üretimin artmasý için maximum emek harcýyorlardý. Ancak pþitli'ler çalýþtýklarý topraklarda azda olsa belli haklara sahiptiler. Üretim artýþýndan azda olsa çýkarlarý vardý. Bu nedenle wuneutlar feodalizm geliþtikçe pþýtlý sýnýfýna alýndýlar. Ancak bu süreç 1864'de tamamlanmamýþtý.

Pþýtlý'ler:

Kýsýtlý da olsa mülkiyet ve aile haklarýna sahip serflerdir. Bunlar ya kabile savaþlarýnda topraklarýna kendileriyle el konmuþ köylüler veya wuneutluktan pþýtlýlýða geçenler, ya da yükümlülüklerini yerine getiremeyen, suç iþleyen hür köylülerden kaynaklanýrdý.

Og'lar:

Serflikle hür köylülük arasýnda bir sýnýfdýr. Oglarýn sömürüsü, ürettikleri ürünün bir kýsmýna el konarak gerçekleþirdi.

Tlfekotller

Adýgeler arasýnda en büyük sosyal sýnýfý tlfekotller oluþturuyordu. Tlfekotl sýnýfý tarýmla uðraþan özgür köylü sýnýftý. Feodal beylere karþý yükümlülükleri henüz zayýftý. Yarý-feodal kabilelerde tlfekotller, feodal kabilelere kýyasla daha özgürdüler. Feodalizmin geliþme süreci içerisinde tlfekotllerin az bir kýsmý varlýklýlar sýnýfýna týrmanmýþ ve bazý varlýklý ve güçlü tlfekotl ailelerle, feodal beylerin feodal kurumlarý saðlamlaþtýrma çabalarý ile asiller alýnmýþlardýr. Feodalizmin geliþtiði kabilelerde geri kalan çoðunluk tlfekotl yavaþ yavaþ ataerkil-komünal dönemden kalan haklarýný yitirerek feodal baðýmlýlýk altýna girmiþlerdir. Ýlk önceleri yükümlülükleri armaðan biçiminde idi ve periyodik deðildi. Ancak sonralarý periyodikleþmeye ve zorunlu olmaya baþladý. Adýgey'de köylü reformunun yapýldýðý tarihte (1868) rant toplayýcýlýk tam olarak oturmamýþtý. Bu da Adýgey feodalizmini tamamlayamadýðýný gösterir. Adýgey'de reform öncesi belli baþlý üç tip feodal rant vardý; angarya rantý, ayný rant ve çok az miktarda para rantý vardý. En yaygýn rant angarya rantý idi. Tlfekotller adetlere göre en fazla üç gün asiller için çalýþmak zorunda idi. Anti-feodal mücadelenin, Çarlýk Rusyasý’na karþý yürütülen anti sömürgeci mücadele ile özdeþleþmesi ve baðýmsýzlýk mücadelesinin temelini tlfekotllerin oluþturmasý, onlarýn feodal beylere karþý konumunu güçlendirdi. Köylü ayaklanmalarý sonucu toplanan halk meclislerinde feodallerin haklarýný kýsýtlayan kararlar bu direniþin meyvelerinin göstergesi idi.

18.yüzyýl Baþlarý ve 19.yüzyýlda Adige Köylü Hareketleri

Çarlýk Rusyasý’na karþý verilen anti-sömürgeci savaþýn ve sömürgecilerle çýkarlarý gereði uzlaþan feodallere karþý verilen anti-feodal savaþýn temel gücünü tlfekotller oluþturuyordu. Adýge feodalleri ile Çarlýk Rusyasý’nýn sömürgeci çýkarlarýnýn özdeþleþtiðinin soyut göstergesi Bziyuk Savaþý’ydý. Adýge feodalleri ile buna karþý direnen köylülük Bziyuk nehri vadisinde karþý karþýya geldiler.Feodal beylere, Çarlýk Rusyasý bir topçu birliði ile destek verdi.(1796) Köylüler askeri yönden savaþý kaybettiler. Ancak savaþ sonrasý, feodalizmin zayýf olduðu kabilelerde tlfekotller halk meclisini toplayarak kendilerini yönetecek Starþina'larýný (Rusca bir sözcük olan Starþina, köy yöneticisi -bir tür muhtar- demektir. Köylü ayaklanmarýnda köylü liderleri genellikle Starniþa'lar ve varlýklý tlfekotler olmuþlardýr.) seçtiler ve kendi yönetimlerini kurumlaþtýrmaya baþladýlar. Ýskelelerdeki alýþ-veriþi serbest býrakýp tüm yargýlama yetkilerini tlfekotleþlerden alýp starniþalara devrettiler. Meclisinde yönlendiricisi olan starniþalar ve varlýklý tlfekotller feodal beylerin haklarýný kýsýtlayýp tlfekotllerin haklarýný arttýrdýlar. Beylerin haklarýný tam olarak yok etmediler. Çünkü bu olayýn özünde, starniþalarýn ve varlýklý tlfekotllerin gelecekte feodal beylerin yerine geçme istekleri olduðu gibi feodalizme alternatif egemen sýnýfý oluþturma istekleri de gizliydi. Bziyuk'tan sonra, Adýge köylüleri ile feodal beyler arasýndaki çeliþki artan dozlarla devam etti. Tlfekotller Çarlýk Rusyasý'na karþý sürdürülen baðýmsýzlýk savaþýný tam olarak ellerine almýþ, henüz geliþmemiþ feodalizmi de tasfiye etmeye baþlamýþ ve kendi kurumlarýný oluþturmaya baþlamýþtý. Feodalizmin geliþmiþ olduðu bölgelerde ise (örneðin Bjeduðlar) feodal beylerin çýkarlarý çarlýðýn askeri gücüyle korunuyordu. Çarlýk, iþbirlikçisi feodal beylerin konumunu daha da güçlendirme çabasý içerisindeydi. Çarlýk destekli feodal beylerin, aðýr baský ve sömürüsüne karþý Bjeduð köylüleri 1856'da baþ kaldýrdýlar. Bu ayaklanmanýn sonunda Çarlýk destekli feodal beyler, ayaklananlarý aðýr bir þekilde cezalandýrdýlar. Adýge köylü hareketlerinin baþarý kazanmamasýnýn nedeni; 19.yy.'da Adýgey'in sosyo-ekonomik düzeyinin geri kalmýþ olmasýndandýr. Feodalizmin tam yerleþmemesi, feodalizme alternatif sýnýfýn, zayýf üretim ve ticaretten dolayý olgunlaþmamýþ olmasý, köylü hareketlerinin taleplerini kararsýz kalmýþtýr.

Müridizm ve Adige Köylülüðü

19. yy. baþlarýnda Adýgey yoðun köylü hareketlerini ve baðýmsýzlýk mücadelesini yaþarken, ayný yýllarda Kuzeydoðu Kafkasya, özellikle Daðýstan, önceleri dini, sonralarý köylüler arasýnda yayýldýkça askeri ve politik bir nitelik kazanan, Rus araþtýrmacýlarýn "müridizm" adýný verdikleri bir hareketle çalkalanýyordu. Lenin'e göre müridizm "Dini kýlýf içinde politik direniþ oluþumu, yalnýz Rusya'ya deðil, geliþimlerinin belirli bir aþamasýnda tüm halklara özgüdür." Þamil, mürid hareketinin önemli temsilcilerinden birini, Muhammed Emin'i 1848'de Adýgey'e gönderdi. M. Emin'in öðretileri, ilk baþlarda olumlu tepkiler aldý. Zayýf da olsa Adýge köylülerinin anti-feodal, anti-sömürgeci kurumlaþmalarý vardý. M. Emin bu kurumlaþmaya þeriat hükümleriyle bir nitelik kazandýrmaya çalýþtý. Þeriatla yönetilen bir devlet organizasyonu kurdu. Ticareti teþvik etti. Dayandýðý kitle özgür köylülerdi. Muhammed Emin'in pþýltý ve wunevutlarý vardý ve asýl dayanaðý özgürleþtirilmelerini uman kölelerdi. Feodalizme karþý net bir tavýr içerisinde deðildi. Þeriat yasalarý ise, hala demokratik klan gelenekleri taþýyan özgür köylülüðün kültürüyle çeliþiyordu. Ýlk baþlardaki köylü desteðini yavaþ yavaþ kaybediyordu. 1859'da Þamil'in yenilgisiyle o da Ruslara teslim oldu.

Sürgün

1861'de Çarlýk Rusyasý’nda serflik kaldýrýlmýþ, feodalizm yerini kapitalist iliþkilere býrakmýþtý. Kaldýrýlan serflikle topraksýz ya da az topraklý köylüler ortaya çýkmýþtý. Ayný yýllarda da Osmanlý Ýmp. iskan yasalarýný hazýrlýyordu. 1864'de Adýgeler kesin olarak yenildiðinde, büyük toprak sahipleri ile Rus burjuvasinin çýkarlarý doðrultusunda ve çarlýðýn Osmanlý’yla yaptýðý iþbirliði sonucu bölge halký Osmanlý topraklarýna sürüldü. Özetlersek: Tarihin çok eski dönemlerinden beri Kuzeybatý Kafkasya'da yaþayan Adýgeler, içinde bulunduklarý coðrafi koþullar nedeniyle üretimi, üretim iliþkilerini geliþtirememiþlerdir. Geliþtirebilenler ise (Kuzey Kafkasya ovalarýnda yaþayan Kimmer'ler MÖ. 8. yüzyýlda güçlü bir kabileler federasyonu kurmuþlar ve diðer kabileleri proto-feodal düzenle yönetmiþlerdir.) kuzeyden gelen güçlü kavimlerin basksýyla yokedilmiþler ya da sürülmüþlerdir. Daðlý Adýge kabileleri 15-16.yüzyýllara kadar klan-kabile sistemini yaþatmýþlardýr. 15-16. yüzyýllarda üretim araçlarýnýn ve üretimin geliþmesi ve klan-kabile eþrafýnýn da artý ürüne el koymasýyla feodal eðililer ortaya çýkmýþtýr. Feodal kurumlaþma yerleþmeye baþlamýþtýr. Feodal kurumlaþmaya karþý köylülük direnmeye baþlamýþ ve bu sýralarda Çarlýk Rusyasý'nýn sömürgeci çýkarlarýyla da karþýlaþmýþlardýr. O topraklar üzerinde feodal beyler ile Çarlýk Rusyasý'nýn çýkarlarýnýn parelellik göstermesi, feodal beylerin önemli bir bölümünün Çarlýk Rusyasý’yla iþbirliðine gitmesine neden olmuþtur. Bu durum köylü mücadelesinin anti-feodal, anti-sömürgeci kurumlaþmasýný getirmiþtir. Bu süreç tamamlanamadan Adýgeler topraklarýndan sürülmüþlerdir. Adigeler, yarý feodal, yarý klan kültürü, biraz da ulusal kurumlaþmaya adým atmýþ ve zayýf da olsa ulusal bilinç öðeleri taþýyan karmaþýk bir yapýyla sürgün yaþamýna itilmiþlerdir.

Kaynak

Kafdaðý Aylýk Kültürel Dergi. (Deðiþik sayýlardan derleme)